SPIS TREŚCI

OD REDAKCJI

Stopka redakcyjna

AKTUALNOŚCI

Przygotowanie i wydanie mapy turystycznej „Linia Mołotowa – Punkt Oporu Wielki Dział”

Nowe obiekty na terenie 44 Kowieńskiego RU

Nowe obiekty na terenie Brzeskiego RU

Inwentaryzacja Rawsko-Ruskiego RU na terenie Ukrainy

Re-inwentaryzacja PO Załuż na terenie 08 Przemyskiego RU

Plenery fotograficzne

Aktualizacja zawartości mapy na stronie Grupy Badawczej Kriepost

WYKORZYSTANIE SCHRONÓW BOJOWYCH LINII MOŁOTOWA JAKO MOGILNIKI

IMPROWIZOWANY PANCERZ, CZYLI "ERSATZ RZ-39”

JAK TO ZE SCHRONEM BYŁO... CZ. 4

PUNKT OPORU AKMENYNAI

OBIEKTY, KTÓRYCH JUŻ NIE MA

„GRODZIEŃSKI REJON UMOCNIONY 1940-41” - RECENZJA KSIĄŻKI

FINALNY RAPORT Z DZIAŁAŃ BOJOWYCH 293 DP ZA OKRES ZA OKRES OD 27 DO 29.06.1941

KALENDARIUM

REKLAMA

Szanowni czytelnicy,

W burzliwym czasie pandemii, która pomieszała szyki wszystkim, nie wyłączając naszej ekipy, z różnych względów nie mieliśmy głowy, by pochylić się nad biuletynem, co nie znaczy, że w ciągu ostatniego roku nic się nie wydarzyło. Wielkim sukcesem było wydanie turystycznej mapy punktu oporu Wielki Dział, pracowaliśmy też aktywnie w terenie - w trzech krajach, a jakże! Tylko jakoś nie było czasu, żeby wszystko przełożyć na papier... Teraz o tym wszystkim możecie przeczytać w bieżącym numerze. Ponadto stała porcja dokumentów archiwalnych - tym razem z walk na Brzeskim Rejonie Umocnionym, recenzja doskonałej książki o 68 Grodzieńskim Rejonie Umocnionym, początek nowej miniserii o obiektach, które już nie istnieją, artykuł o pancerzu, który udaje RZ-39, dalsze boje Janka przy renowacji schronu i inne materiały.

Wychodząc z nieśmiałego założenia, iż lepiej późno niż wcale, oraz przepraszając Czytelników za kryminalne opóźnienie w wydaniu numeru, życzymy Wam, mimo wszystko, miłej lektury!

SZLAKIEM LINII MOŁOTOWA

Biuletyn Historyczny Grupy Badawczej Kriepost

Wydawca

Grupa Badawcza Kriepost

ul. Zagony 22A/4

54-614 Wrocław

http://www.kriepost.org

http://pl-pl.facebook.com/GBKriepost/

adres email: kriepost@gmail.com

Zespół redakcyjny

Rafał Bujko

Łukasz Kozdrój

Marcin Kozdrój

Anna Świtalska

Piotr Tymiński

Okładka: nieukończona półkaponiera artyleryjska (APK) w punkcie oporu Macevičiai 48 Olickiego Rejonu Umocnionego (48-MC-05).

Fot. P. Tymiński

© Copyright Grupa Badawcza Kriepost. Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie i rozpowszechnianie biuletynu wyłącznie w formie bezpłatnej z zachowaniem oryginalnego kształtu i formatu wersji elektronicznej lub jako wydruk. Wykorzystanie materiałów, zdjęć i informacji - wyłącznie za zgodą Wydawcy.

AKTUALNOŚCI

Z DZIAŁALNOŚCI GRUPY BADAWCZEJ KRIEPOST

Przygotowanie i wydanie mapy turystycznej „Linia Mołotowa – Punkt Oporu Wielki Dział”

Dzięki współpracy Grupy Badawczej Kriepost z wydawnictwem Casamata, w 2021 roku na rynek trafiła unikalna mapa turystyczna – pierwsze tego typu wydawnictwo opisujące w takiej jakości umocnienia Linii Mołotowa. Podstawą do przygotowania mapy były badania terenowe schronów PO Wielki Dział wykonane przez członków Grupy Badawczej Kriepost w latach poprzednich. Czas w którym realizowaliśmy projekt był wybitnie niesprzyjający, panująca pandemia COVID-19 zmuszała nas do zmiany planów – narastająca ilość zakażeń zmusiła nas do odwołania dopiętych na ostatni guzik wyjazdów w teren. Z tego powodu nie udało się dotrzymać pierwotnego terminu wydania mapy, a w ostatnim etapie musieliśmy intensyfikować prace. Efekt wart jest włożonego wysiłku – dzięki mapie wzrośnie atrakcyjność turystyczna tego wspaniałego miejsca.

Mapa jest dostępna w renomowanych księgarniach internetowych, np. czec.pl (https://czec.pl/pl/p/Mapa-Punkt-Oporu-Wielki-Dzial.-Fortyfikacje-Linii-Molotowa/5930).

Dane techniczne mapy:

Skala: 1:6000

ISBN: 978-83-961245-2-4

Język: polski

Oprawa: miękka

Rok wydania: 2021

Udział w przygotowaniu mapy wzięli:

- Arkadiusz Woźniakowski (wyd. Casamata) – opracowanie kartograficzne, edytorskie i graficzne całości

- Marcin Kozdrój (Grupa Badawcza Kriepost) – koordynacja projektem, przygotowanie tekstów, weryfikacja w terenie, korekta

- Łukasz Kozdrój, Rafał Bujko (Grupa Badawcza Kriepost) – korekta, opracowanie schematów schronów bojowych

- Kestutis Jankus, Piotr Tymiński (Grupa Badawcza Kriepost) – korekta

- Andrij Kulik (Ukraina) – grafiki (rekonstrukcje wydarzeń z 1941 r.)

- Volodymyr Grechukh (Ukraina) – konsultacja materiałów archiwalnych

Nie sposób pominąć czynnego zaangażowania przedstawicieli lokalnego samorządu. Grzegorz Dominik – burmistrz Miasta i Gminy Narol był bezpośrednim inicjatorem i dobrym duchem projektu, Adrianna Małłek czynnie wspierała powstanie mapy na wielu frontach (od weryfikacji treści w terenie po koordynację współpracy po stronie Urzędu Miasta i Gminy Narol). Ze strony gospodarza terenu, Nadleśnictwa Narol pieczę sprawował nadleśniczy Hubert Balicki. O wydanej mapie informowało także Radio Rzeszów, na którego antenie można było usłyszeć krótkie relacje z imprez na Wielkim Dziale (https://radio.rzeszow.pl/wiadomosci/mapa-promujaca-fortyfikacje-punktu-oporu-wielki-dzial-w-okolicach-narola).

Najważniejsze momenty prac nad mapą:

- 08.2020 - nawiązanie współpracy z wyd. Casamata

- 25-26.02.2021 – weryfikacja założeń projektu w terenie

- 24.04.2021 – weryfikacja lokalizacji obiektów topograficznych i historycznych na roboczej wersji mapy Wielkiego Działu

- 07.08.2021 – premiera mapy PO Wielki Dział połączona z prelekcją multimedialną podczas dorocznego Pieszego Rajdu po schronach Wielkiego Działu. Kontynuacja następnego dnia (08.08.2022) podczas imprezy sportowej „Bieg po Wielkim Dziale”. Obie imprezy organizowane przez UMiG Narol przy współpracy z Nadleśnictwem Narol.

Nowe obiekty na terenie 44 Kowieńskiego RU

20.03.2021 r. wysunięta szpica bojowa Grupy Badawczej Kriepost w osobie Kestutisa Jankusa i zaprzyjaźnionych osób udała się na głębszy rekonesans rejonu Pajevonys (Pojewoń). W 1941 roku wieś byłą oznaczana na mapach jako Kunigiškiai, podczas gdy Pajevonys leżało nieco bardziej na północ.

Przez dłuższy czas „dziura” w naszej bazie danych na obszarze pomiędzy Alvitas i Skardupiai budziła nasze wątpliwości. Tu trzeba dodać, iż badania terenowe na Litwie nie należą do najłatwiejszych, bowiem dostępność archiwalnych radzieckich map jest ograniczona lub żadna, nie istnieje też wysokiej jakości odpowiednik polskiego ISOK-a, pozwalającego na przyzwoitą analizę terenu z wygody fotela w domu. Na znanych nam mapach niemieckiego wywiadu (opracowanych w 1941 i 1944 roku), niektóre miejsca w rejonie oznaczono jako „fortyfikacje”. Przegląd dzisiejszych zdjęć lotniczych, których jakość pozostawia wiele do życzenia, nie dał żadnych rezultatów – tylko jedna „czerwona kropka” z archiwalnej mapy wywiadu pokrywała się współczesnym zdjęciu lotniczym z czymś, co przypominało ruiny. Tym samym wizyta w rejonie i dokładniejsze sprawdzenie terenu stało się koniecznością.

Po przybyciu na miejsce okazało się, iż podejrzana ruina stała się naszym pierwszym znaleziskiem tego dnia – zniszczonym PDOT-em (44-PA-01). Schron zidentyfikowano również na zdjęciach archiwalnych, bowiem okazał się popularnym obiektem dla fotografów z niemieckiej 12 Dywizji Piechoty, którzy znaleźli się tej okolicy latem 1941 roku.

Malownicza ruina schronu do ognia czołowego (PDOT) 44-PA-01. Fot. K. Jankus

Jeśli znaleźliśmy jeden DOT, musiało ich być więcej. Obranie kierunku na zachód, a następnie odbicie na północ koszmarną polną drogą było jednocześnie dobrą i złą decyzją. Złą, bo samochód niemalże utonął w typowym dla tutejszej wiosny błocie, a jednak dobrą, gdyż zlokalizowaliśmy kolejny schron – całkowicie zniszczoną półkaponierę broni maszynowej (PPK nr 44-PA-02).

W okularach lornetki w zaroślach na północy majaczyło coś obiecującego, ale by dotrzeć do tego miejsca, musieliśmy zawrócić i zbliżyć się z zupełnie innego kierunku. Po drodze odbyliśmy pogawędkę z miejscowym farmerem, który miała dla nas świetne wieści: w okolicy znajdowało się w sumie 6 schronów bojowych, z których dwa już odnaleźliśmy. Ten sam dobrodziej wskazał nam również miejsce, w którym ongiś znajdowała się betoniarnia i kruszarnia kamienia, jak również podzielił się namiarem na pewnego leciwego człowieka, który mógłby pamiętać coś z czasów wojny.

Pośpieszyliśmy we wskazane miejsca. Coś, co dostrzegliśmy przez lornetkę, okazało się zrujnowanym OPDOT-em (44-PA-03). Ustaliliśmy także, iż jeden ze schronów (44-PA-04) został całkowicie zniszczony w czasach sowieckich, zaś miejscowi wznieśli w jego miejsce garaże. Kolejny obiekt był wysadzoną półkaponierą (44-PA-05). W pobliżu, na wzgórzu o nazwie Ragaišiai, „napoczętym” przez Sowietów w 1941 roku, widnieją dwa wykopy pod małe, jednoizbowe schrony. Szczyt wzgórza zryty jest okopami.

Przed złożeniem wizyty wskazanemu staruszkowi, odwiedziliśmy ostatni ze schronów, zlokalizowany nieopodal gospodarstwa rolnego. Tu spotkało nas miłe zaskoczenie – dwukondygnacyjna półkaponiera (OPPK) (44-PA-06) okazała się „bezczapkowcem”, wdzięcznym i nieczęstym kąskiem dla obiektywu aparatu. Rozpoczęcie działań wojennych sprawiło, iż proces betonowania został przerwany i budowniczowie nie zdążyli wylać stropu, choć osadzano już pancerze skrzyniowe zestawów NPS-3.

Nieukończona półkaponiera 44-PA-06. Fot. K. Jankus

Pancerz zestawu NPS-3 w półkaponierze 44-PA-06. Fot. K. Jankus

Na koniec wróciliśmy na południe, by zawitać do poleconego nam seniora. Justinas Naujokaitis, urodzony w 1934 roku, okazał się przemiłą osobą. Pomimo podeszłego wieku pamięć służyła mu znakomicie i zrelacjonował nam masę szczegółów z interesującego nas okresu. To on wskazał nam miejsca, w których przygotowano wykopy pod schrony i opowiedział o pracach budowlanych w okolicy. Wspomniał, iż we wrześniu 1941 roku wraz z nauczycielem i grupą uczniów odwiedził betoniarnię, ongiś zaopatrującą place budowy wznoszonego punktu oporu i zapamiętał, iż na miejscu wciąż znajdowało się całe wyposażenie i maszyny. Jak mówił, w centralnym punkcie wsi Sowieci mieli magazyn, w którym składowano elementy stalowe, niezbędne przy wznoszeniu schronów. Wyjaśnił nam, iż w sierpniu 1944 roku wszystkie okoliczne obiekty zostały wysadzone przez wycofujących się Niemców.

Sądziliśmy, iż w tym dniu zakończymy już działania w terenie, ale oto się na zakończenie dowiedzieliśmy, iż dalej na południe, w rejonie Ėglupiai – Ančlaukys znajduje się kilka kolejnych wysadzonych obiektów. Oznaczało to, iż przed następnym znanym nam już dobrze punktem oporu w Skardupiai, wciąż czeka na swój dzień kolejne El Dorado. Podziękowawszy pięknie za cenne informacje, popędziliśmy dalej i przed zapadnięciem zmroku udało nam się odszukać dwa schrony i jeden wykop, choć potwierdzone relacje miejscowych mówią o istnieniu w okolicy jeszcze kilku wykopów.

A to oznacza jedno – będziemy musieli tam wrócić.

Zniszczona półkaponiera (PPK) 44-AN-01 w rejonie Ančlaukys. Fot. K. Jankus

Nowe obiekty na terenie Brzeskiego RU

W dniach 16-18.05.2021 udaliśmy się na Brzeski RU, aby przyjrzeć się bliżej dwóm schronom, których do tej pory nie było w naszej bazie. Dwa miesiące wcześniej, podczas jednej ze zwyczajowych gonitw rowerowych, Ania Świtalska zderzyła się ze schronem – tak to można określić. Czy możliwe jest, aby po latach inwentaryzacji i dokładnego udokumentowania tych okolic nagle odkryć nowy schron na własnym podwórku? Okazuje się, że tak. Schron położony jest raczej w odludnym miejscu, nie prowadzi doń żadna droga, a stopień zakrzaczenia skutecznie ukrywał go przed okiem szperaczy. Obecnie jest już nieco oczyszczony i służy nawet za podstawę dla mini-pasieki. Tym sposobem w bazie przybył obiekt 62-DR-15 – półkaponiera (PPK). Schron odwdzięczył się małym smaczkiem – zupełnie niestandardowym umiejscowieniem wyrzutu gazów prochowych.

Częściowo oczyszczona z zarośli półkaponiera 62-DR-15. Fot. P. Tymiński

Drugim miejscem, które nie dawało nam spokoju, była półkaponiera, która jest... i której nie ma. Doskonale widoczna na zdjęciu lotniczym Luftwaffe z października 1944, dziś ukryta jest pod ziemią. Aby wyjaśnić jej losy, udaliśmy się do Wyższego Seminarium Duchownego w Drohiczynie, na którego terenie się znajduje. Okazuje się, że gdybyśmy nie byli leniwi i przyśpieszyli nasze dreptania o parę lat, wciąż moglibyśmy ją obejrzeć w całej okazałości. Została zasypana podczas prac związanych z rozbudową skrzydła kompleksu seminaryjnego. Nadmiar wykopanej ziemi zagospodarowano, spychając ją ze zbocza w stronę Bugu (które dziś jest pięknie zadrzewione i cieszy oko widokiem na rzekę) oraz, a jakże, do dużego wykopu, w którym stał schron. Jest zatem dobrze zachowany – tyle, że go nie widać... Jedyne co mogliśmy zrobić, to określić dokładnie jego położenie i azymuty ognia. Mamy zatem w bazie obiekt numer 62-DR-16, półkaponierę (OPPK lub PPK). Oprowadzający nas ksiądz opowiedział nam całą historię i okazał przemiłą pomoc, za co pięknie dziękujemy.

Schron 62-DR-16 na zdjęciu Luftwaffe z 14.10.1944.

Miejsce, w którym 62-DR-16 schował się w parku. Fot. D. Nurzyński

Ponadto rozszerzyliśmy bazę o ruiny trzech schronów betonowo-kamiennych z drewnianymi stropami, których lokalizację wywęszyła Ania (62-MIP-B6 do 62-MIP-B9). Na mapie wpisują się ładnie w lokalizacje istniejących i wcześniej oznaczonych obiektów.

Uzupełnieniem kolejnego biegania po Brzeskim RU było również kilkaset zdjęć, głównie dolnych poziomów schronów, które wreszcie mogliśmy uzupełnić w atmosferze nieśpiesznej i nienerwowej, jak na leniów przystało.

Inwentaryzacja Rawsko-Ruskiego RU na terenie Ukrainy

W dniach 23-26.10.2021 kontynuowaliśmy inwentaryzację schronów na Ukrainie. Ze względu na zawirowania pandemiczne planowaną od dawna wyprawę trzeba było kilkakrotnie odkładać i dopiero teraz udało się ją szczęśliwie zorganizować. Na bazę wypadową wybraliśmy Rawę Ruską i przy pięknej i słonecznej pogodzie ruszyliśmy w teren, aby uzupełnić dokumentację techniczną i fotograficzną obiektów, czekających na naszą wizytę od kilku lat, kiedy to po raz pierwszy nanieśliśmy na naszą mapę „puste” koordynaty schronów.

Ekipa przy pracy. Od lewej: M. Kozdrój, M. Juszczenko, W. Greczuch, J. Kułak. Fot. P. Tymiński

Skupiliśmy się na obiektach 1 i 2 punktu oporu 2 węzła obrony oraz 2 i 3 punktu oporu 1 węzła obrony, czyli tych, które wybudowano w miejscu sześciu planowanych PO w tym rejonie. Inwentaryzacja objęła PO Rzyczki, PO Zaborze, PO Hujcze i PO Wolica, w których skład wchodzą łącznie 42 obiekty.

PO Rzyczki. Obserwator, którego nie zdążono zakopać. Fot. P. Tymiński

Punty oporu w wymienionej wyżej kolejności rozmieszczone są na osi wschód – zachód na północ i północny wschód od Rawy Ruskiej. Osłonięte od północy masywem leśnym (przed którym wzdłuż granicy rozciąga się pas przesłaniania ze schronami polowymi), stanowią piękny przykład klasycznie rozplanowanych umocnień, na odcinku Rzyczek wykorzystujących naturalną grzędę, biegnącą w kierunku Zaborza.

Półkaponiera na PO Rzyczki z miejscem pod kopułę pancerną. Fot. M. Kozdrój

Przed wyjazdem, uzbrojeni w pisemne zaproszenie mera Rawy Ruskiej, pana Iwana Iwanusa, nawiązaliśmy kontakt z Pawlo Holiawą, starostą wsi Rzyczki, młodym i rzutkim człowiekiem, który planuje udostępnienie wybranego schronu punktu oporu szerszej publiczności. Dzięki jego przemiłej pomocy oraz kontaktom na miejscu udało się namierzyć lokalizację potężnej betoniarni, która obsługiwała place budowy w Rzyczkach i Zaborzu. Tego typu miejsca, po latach ukryte skutecznie przed wzrokiem badaczy, zwykle wymagają dłuższych poszukiwań w terenie – tutaj szczęśliwie dotarliśmy w stosowne miejsce całkiem bezboleśnie. Na przecięciu starej linii kolejowej z Rawy Ruskiej do Krystynopola i szutrowej drogi z Rzyczek do Zaborza wysoka trawa skrywa liczne pozostałości po dużym zakładzie, w tym kilka fundamentów po maszynach.

Jeden z fundamentów w miejscu, w którym funkcjonowała betoniarnia. Fot. M. Kozdrój

Poza kilkoma obiektami, schrony bojowe na PO Rzyczki i PO Zaborze dotrwały do naszych czasów w stanie nienaruszonym, co ułatwia inwentaryzację. Jednym z takich mniej szczęśliwych wyjątków jest prawoskrzydłowa półkaponiera artyleryjska PO Rzyczki, która została wysadzona i dziś jest malowniczą ruiną.

PO Rzyczki - półkaponiera artyleryjska. Fot. P. Tymiński

Z czterech odwiedzonych punktów oporu , jeden został zniszczony całkowicie, miejscami tak dokładnie, iż prawidłowe dowiązanie odpowiednich schematów wymaga nie lada gimnastyki. To PO Wolica.

PO Wolica – doszczętnie zniszczona półkaponiera z malowniczo odwróconym stropem. Fot. M. Kozdrój

Bliskość masywu leśnego sprawiała, iż stał się on ostoją partyzantów UPA, którzy w tym rejonie stawiali zacięty opór wkraczającym oddziałom Armii Czerwonej. Schrony wysadzono, by nie stanowiły oparcia dla partyzantki. W lasach na północ od linii schronów stacjonował sztab Okręgu Wojskowego „Bug” UPA. Okolica obfituje zresztą w cmentarzyki i pomniki, upamiętniające opór Ukraińców. Jednym ze świadectw, jak przebiegało „wyzwolenie” tych terenów jest urokliwa kaplica przy leśnej drodze Hujcze – Karów, upamiętniająca miejsce, w którym niegdyś istniała wioska Iwańki, doszczętnie spalona przez oddziały wojskowe NKWD w sierpniu 1944 roku.

Na polach Zaborza schrony sąsiadują z krzyżami, wystawionymi ku pamięci żołnierzy, poległych tam w 1914 i 1915 roku kiedy to w okolicy toczyły się zacięte boje pomiędzy armiami Austro-Węgier i Rosji. Na pięknym leśnym cmentarzu-mauzoleum na północ od PO Hujcze spoczywa 800 austriackich strzelców tyrolskich i 300 Rosjan.

Półkaponiera na PO Zaborze. Fot. P. Tymiński

Wisienką na torcie było dokładne zmierzenie dwóch nowych typów schronów, które teraz smażą się w naszej kreślarni.

Przy okazji wizyty w Bełzie spotkaliśmy się także z panią Oksaną Kałysz, dyrektorką muzeum w Państwowym Rezerwacie Kulturalno-Historycznym, z którą omówiliśmy transgraniczny projekt udostępnienia do zwiedzania schronów Linii Mołotowa.

Jak zawsze, zostało jeszcze coś do zrobienia na następny raz. Przywiązanie kilku schematów, których dopięcie uniemożliwiły egipskie ciemności i dokładniejsze udokumentowanie schronów polowych w pasie przesłaniania. Rzutem na taśmę sprawdziliśmy jeszcze jeden z polowych punktów oporu na zapleczu pasa przesłaniania, upewniając się, iż poza klasycznymi DZOT-ami nie wybudowano tam żadnych umocnień betonowych lub kamienno-betonowo-drewnianych. Odnalezione w terenie i oznaczone już uproszczone schrony polowe czterech kompanijnych PO, wchodzących w skład 6 Batalionowego Węzła Oporu pasa przesłaniania wciąż jeszcze czekają na wykonanie dokładnej dokumentacji fotograficznej i technicznej. Następnym razem... Chciałoby się zwojować więcej, ale kilkanaście kilometrów dreptania po polach ze sprzętem na plecach ma swoją wagę. A latka lecą...

PO Rzyczki. Cztery schrony w jednym kadrze. Fot. M. Kozdrój

W wyprawie brali udział: Janek Kułak (Dziadek), Piotr Tymiński (Snuffer), Marcin Kozdrój (Makt) i Maksym Juszczenko z ukraińskiej grupy badawczej KiUR. Gościnnie dołączył również Wołodia Greczuch, któremu jednak inne obowiązki nie pozwoliły tym razem na dłuższe boje. Wiemy jednak, że zrehabilituje się przy kolejnej okazji.

Re-inwentaryzacja PO Załuż na terenie 08 Przemyskiego RU

W dniu 29.10.2021 w jednoosobowym zespole (Marcin Kozdrój) wykonaliśmy re-inwentaryzację obiektów PO Załuż. Każdy, kto zwiedzał umocnienia Przemyskiego RU wie, jak bardzo zniszczone (w większości) są obiekty „Linii Mołotowa” na tym terenie. Najczęściej są wysadzone do cna, co niezmiernie utrudnia, a czasem wręcz uniemożliwia prawidłową identyfikację typu, modelu, a w niektórych przypadkach nawet azymutów kierunków prowadzenia ognia. Wolny dzień i genialna jesienna pogoda zachęciła do ponownych odwiedzin jednego z najtrudniejszych do interpretacji punktów oporu na całej „Linii Mołotowa”. Do tej pory bywaliśmy tam latem lub późną wiosną, co nie pozwalało spojrzeć na ruiny schronów bez zasłaniającej wszystko zieleni. Tym razem – sukces. Udało się poprawić identyfikację ruin i przypisać właściwy model schronu bojowego (korekta dla 3 schronów bojowych) oraz skorygować wiele azymutów kierunków ognia.

PO Załuż, ruina półkaponiery (OPPK) 08-ZA-04. Fot. M. Kozdrój

O zmianie przypisania zdecydowały detale zachowane w ruinach, potwierdzone później analizą katalogu konstrukcji, a w jednym przypadku także zdjęć archiwalnych. Doświadczenie uzyskane w czasie badań innych rejonów umocnionych pozwoliło trafnie wytypować miejsca do dokładniejszego sprawdzenie. Efekt? Nieznana dotychczas ruina jednoizbowego schronu do ognia czołowego oraz bardzo prawdopodobna lokalizacja pod dwustrzelnicowy schron do ognia czołowego (PDOT) wypełniły brakujące miejsca w strukturze PO Załuż.

PO Załuż – zachowany fragment ściany czołowej jednoizbowego schronu do ognia czołowego (PDOT(m)) 08-ZA-14. Fot. M. Kozdrój

Plenery fotograficzne

W ramach szybkich, często wcześniej nieplanowanych wyjazdów, będących najczęściej skutkiem nieodpartego impulsu, aby nie siedzieć bezczynnie w dobie pandemii, pojawiliśmy się z aparatem fotograficznym w kilku dobrze nam znanych miejscach. Tym samym kolekcję ponad 60 tyś zdjęć z Linii Mołotowa podtuczyliśmy o kolejne fotki. Tego typu szybkie wyskoki, nie związane bezpośrednio z pracami inwentaryzacyjnymi (podczas których wykonuje się ogromne ilości zdjęć), służą wyłącznie połechtaniu naszej próżności fotograficznej i nieodpartej chęci wiecznego dokumentowania wszystkiego, co betonowe.

Tym sumptem odwiedziliśmy:

- kwiecień 2021 - PO Akmenynai (48 Olicki RU)

- maj 2021 - PO Jurbarkas (42 Szawelski RU)

- maj 2021 - PO Anusin, PO Słochy Annopolskie (62 Brzeski RU)

- maj 2021 - PO Szaki (44 Kowieński RU)

- sierpień 2021 - PO Markowce, PO Żabickie, PO Wołkusz (68 Grodzieński RU)

- sierpień 2021 - PO Pikulicka Góra, PO Siedliska (08 Przemyski RU)

PO Słochy Annopolskie. Fot. P. Tymiński

Aktualizacja zawartości mapy na stronie Grupy Badawczej Kriepost

Jak zawsze, bezustannie aktualizujemy naszą bazę danych obiektów Linii Mołotowa i weryfikujemy w terenie otrzymane informacje. Obiekty i lokalizacje sprawdzone w terenie, posiadające dokumentację fotograficzną, trafiają na mapę, dostępną na naszej stronie www.kriepost.org.

Od ukazania się numeru 3 naszego biuletynu w bazie przybyło 68 lokalizacji w czterech rejonach umocnionych. Są to:

06 Rawsko-Ruski RU

PO Wólka Zapałowska: 10 wykopów, w tym wykopy z fundamentami (06-WP-W1 do 06-LD-W10).

PO Rzyczki: 13 schronów (06-RZ-01 do 06-RZ-13), 1 obiekt zaplecza (betoniarnia 06-RZ-Z1).

PO Zaborze: 15 schronów (06-ZA-01 do 06-ZA-15), 1 lokalizacja zniesionego wykopu (06-ZA-W1).

PO Hujcze: 2 schrony (06-GU-01 i 06-GU-02).

PO Wolica: 9 schronów (06-VO-01 do 06-VO-09).

08 Przemyski RU

PO Załuż: 1 schron (08-ZA-14).

44 Kowieński RU

PO Pajevonys (Pojewoń): 6 schronów (44-PA-01 do 44-PA-06), 3 wykopy pod schrony (44-PA-W1 do 44-PA-W3) oraz 2 obiekty zaplecza (betoniarnia i kruszarnia kamienia 44-PA-Z1 i warsztaty z magazynami 44-PA-Z2).

PO Ančlaukys: 2 schrony (44-AN-01 i 44-AN-02) oraz 1 wykop (44-AN-W1).

62 Brzeski RU

PO Drohiczyn: 2 schrony (62-DR-15 i zasypany 62-DR-16).

PO Mielnik: 4 schrony (ruiny 62-MIP-B6 do 62-MIP-B9).

Od redakcji

W toku wieloletnich badań nad schronami Linii Mołotowa członkowie Grupy Badawczej Kriepost bardzo rzadko odnajdywali czysty i niezaśmiecony schron bojowy. Normą było i ciągle niestety jest, wysypywanie do wnętrz śmieci, pozbywanie się niebezpiecznych odpadów jak np. azbestu lub padliny. Jednak najniebezpieczniejsze dla potencjalnych zwiedzających są z pewnością obiekty, w których latami składowano toksyczne chemikalia. Niniejszy artykuł jest naszym wkładem w podniesienie świadomości i bezpieczeństwa podczas eksploracji obiektów Linii Mołotowa.

Wykorzystanie schronów bojowych Linii Mołotowa jako mogilniki

Anna Świtalska - Grupa Badawcza Kriepost

Po zakończeniu II wojny światowej z biegiem czasu schrony bojowe z tamtego okresu zaczęły tracić znaczenie militarne. Jednocześnie w czasach powojennych nastąpił dynamiczny rozwój rolnictwa. Małe rodzinne gospodarstwa, w których gospodarka opierała się na tradycyjnych metodach uprawy, zaczęły ustępować miejsca powstającym Państwowym Gospodarstwom Rolnym (PGR). Tradycyjne sposoby uprawy zostały zastąpione bardziej nowoczesnymi metodami, nastawionymi na intensywną produkcję. Zaczęto na masową skalę stosować syntetyczne nawozy i środki ochrony roślin. O ich szkodliwości niewiele jeszcze wtedy wiedziano. Dopiero w latach 60. XX w. pojawiły się pierwsze badania dotyczące toksyczności tych środków. Pojawił się problem, co zrobić z dużą ilością tych środków w momencie, gdy ulegały one przeterminowaniu lub decydowano o wycofywaniu ich ze stosowania.

Począwszy od lat 70. XX w. zaczęto składowanie niewykorzystanych i przeterminowanych preparatów w mogilnikach. Miały one postać specjalnie przygotowanych dołów w ziemi, wybetonowanych studni i zbiorników, a także w tym celu zaczęto wykorzystywać schrony, których zastosowanie militarne przestało już mieć znaczenie. Pomieszczenia schronów zaczęto wypełniać toksycznymi odpadami, po czym wejścia betonowano. Wydawać mogłoby się, że zdeponowane w ten sposób odpady zostały dobrze odizolowane od środowiska. Jednak dolna część schronów, obfitująca w liczne otwory w podłodze (do zbiorników na łuski, paliwo czy szambo), a co gorsza zaopatrzona w studnie sięgające warstwy wodonośnej, stwarzały duże zagrożenie, iż środki te przedostaną się do gleby oraz wód czerpanych w celach spożywczych.

Pod koniec lat 90. XX w. zdecydowano o opróżnieniu wszystkich mogilników ze szkodliwych odpadów i unieszkodliwieniu ich nowymi metodami termicznymi.

Wśród mogilników zlokalizowanych w obiektach militarnych znalazło się 6 schronów Linii Mołotowa.

Wykaz schronów bojowych Linii Mołotowa wykorzystanych jako mogilniki opracowany na podstawie danych inwentaryzacyjnych Grupy Badawczej Kriepost oraz Systemu Integracji Danych o Mogilnikach[1]

Punkt oporu Anusin

Schron 62-AN-03 to dwukondygnacyjna półkaponiera artyleryjska. Obie kondygnacje były wypełnione pestycydami i opakowaniami po nich w ilości 34t oraz innymi trującymi chemikaliami (19kg). Środki te, zapakowane w worki foliowe, umieszczane były w kolejnych pomieszczeniach, a przejścia między nimi zamurowano[2].

W schronie tego typu na dolnej kondygnacji była standardowo budowana studnia na wodę, jednak ze względu na brak dostępu do tego obiektu, nie sposób dziś jednoznacznie potwierdzić, czy w tym konkretnym schronie studnia występowała i czy została zabezpieczona przed rozpoczęciem składowania. Najbliższe zabudowania mieszkalne znajdują się ok. 400m od niego i położone są poniżej poziomu schronu.

Po opróżnieniu wnętrza schronu z toksycznych odpadów, wszystkie otwory schronu zostały zamurowane i pozostają w takim stanie do dziś.

Widok odpadów zdeponowanych w schronie 62-AN-03 przed ich usunięciem. (Źródło: System Integracji Danych o Mogilnikach)

Prace likwidacyjne mogilnika w schronie 62-AN-03 w roku 2003. (Źródło: System Integracji Danych o Mogilnikach)

Schron 62-AN-03, stan w 2020 roku. Fot. P. Tymiński

Schron 62-AN-03, stan w 2020 roku. Fot. P. Tymiński

Punkt oporu Słochy Annopolskie

Schron 62-SA-03 to dwukondygnacyjny schron do ognia bocznego dla dwóch ciężkich karabinów maszynowych (półkaponiera - PPK). W schronie obie kondygnacje oraz zbiornik paliwa i studnia były wypełnione chemikaliami. W momencie likwidacji były one mocno zawilgocone, a w zbiorniku znajdowały się skażone płyny[3]. Po usunięciu tych odpadów zarówno wejście, jak i ściana frontowa z otworami strzelniczymi zostały zamurowane i zasypane ziemią. Natomiast w pobliżu umieszczono system monitoringu skażenia z wykorzystaniem piezometru.

Zasypanie tego obiektu ziemią po strop utrudniało identyfikację schronu. W literaturze był on identyfikowany jako schron wyposażony w działo przeciwpancerne w zestawie DOT-4 (OPPK)[4], natomiast po późniejszej analizie schron ten został zakwalifikowany przez Grupę Badawczą Kriepost jako PPK - obiekt wyłącznie dla broni maszynowej. Świadczył o tym brak przewyższenia stropu - charakterystycznego elementu nad strzelnicą działa przeciwpancernego (zestaw DOT-4). Późniejsze dokładne pomiary wymiarów stropodachu pozwoliły na przyporządkowanie obiektu do konkretnego typu i modelu schronu.

Rzuty poziome schronu typu PPK. Dokładnie taki schron (62-SA-03) został wykorzystany jako mogilnik. Na rzucie dolnej kondygnacji (po prawej) zaznaczono umiejscowienie studni oraz zbiornika paliwa. Rys. Ł. Kozdrój

Worki ze środkami ochrony roślin zdeponowane na dolnej kondygnacji. Widok z górnej kondygnacji, widoczna framuga klapy zejściowej na dolną kondygnację, a w jej świetle opakowania z chemikaliami. (Źródło: System Integracji Danych o Mogilnikach)

Prace likwidacyjne mogilnika w schronie 62-SA-03 w 2001 roku. Widoczne oryginalne smołowanie schronu (Źródło: System Integracji Danych o Mogilnikach)

Schron 62-SA-03, stan w 2015 roku. Fot. P. Tymiński

Piezometr zamontowany w celu monitorowania poziomu wód gruntowych, umożliwiający pozyskiwanie próbek wody i monitorowania skażenia otoczenia schronu. Fot. P. Tymiński

Punkt oporu Komosewo (Wąsosz - Wschód)

Na miejsce składowania odpadów w Wąsoszu wybrano grupę warowną składającą się z 3 schronów połączonych ze sobą poterną[5]:

- dwukondygnacyjny schron do ognia czołowego OPDOT - “schron matka” (66-WW-02)

- jednokondygnacyjny blok bojowy do ognia czołowego OPDOT (66-WW-01)

- jednokondygnacyjny blok bojowy do ognia bocznego OPPK (66-WW-03)

W schronach i korytarzach poterny przechowywano pestycydy z grupy DDT oraz rtęciowe zaprawy roślinne. Składowane były one zarówno w schronach, jak i w poternach. Skażone płyny znalazły się również w studni w schronie 66-WW-02. W poternach wykonano izolację posadzki lepikiem oraz dodatkowe ścianki ceglane celem odizolowania środków od otoczenia. W momencie likwidacji zostały one wyburzone, zaś gruz ze względu na znaczny stopień nasiąknięcia chemikaliami usunięto na składowisko odpadów niebezpiecznych[6].

Zdjęcia wykonane po akcji likwidacyjnej mogilnika w roku 2001. Na ścianach i posadzce można zauważyć resztki pestycydów. Te ślady przetrwały do dziś. (Źródło: WIOŚ Białystok)

W chwili obecnej zamurowania otworów w strzelnicach zostały częściowo uszkodzone i możliwe jest wejście do schronów. Nie wolno jednak wchodzić do nich bez odpowiednich zabezpieczeń. W roku 2017 członkowie Grupy Badawczej Kriepost dokonali penetracji schronów i potern z użyciem środków ochrony indywidualnej. Zamiast zwiedzania ich na żywo i narażania się na toksyczne działanie pozostałości pestycydów, zdecydowanie lepiej obejrzeć nakręcony podczas tego działania film, dostępny na kanale YouTube Grupy Badawczej Kriepost[7].

We wnętrzach widać jeszcze resztki chemikaliów. Natomiast zapach tych środków jest nadal wyczuwalny nawet na zewnątrz, w bezpośrednim otoczeniu schronów, zwłaszcza podczas wiatru, który przewiewa na wylot wnętrze schronów i poterny.

Zejście do poterny w schronie 66-WW-03. Na ścianach widoczne pozostałości środków chemicznych. Rok 2008. Fot. R. Bujko

Poterna - przejście od 66-WW-03 do 66-WW-01, z prawej strony odnoga do 66-WW-02. Również tutaj są widoczne pozostałości po środkach ochrony roślin. Rok 2017. Fot. J. Kułak

Schron 66-WW-02. Widoczne częściowo uszkodzone zamurowania otworów strzelniczych. Rok 2008. Fot. M. Kozdrój

Schron 66-WW-01. Widoczne częściowo uszkodzone zamurowania otworów strzelniczych. Rok 2008. Fot. R. Bujko

Schron 66-WW-03. Ten schron po likwidacji mogilnika nie posiadał zamurowanych strzelnic. Zamurowania wykonano w przejściu do tylnej części schronu - obecnie są rozebrane. Fot. R. Bujko

Punkt oporu Olchowce

Na mogilnik zlokalizowany na przedmieściach Sanoka, w punkcie oporu Olchowce, został zaadoptowany schron obserwacyjny typu NP. W porównaniu do opisywanych powyżej jest to stosunkowo nieduży obiekt, który nie posiada studni ani zbiorników pod podłogą. Ten typ schronów budowano tak, aby praktycznie w całości były przysypane ziemią, pozostawiając tylko zamaskowany otwór wejściowy umiejscowiony poniżej poziomu ziemi. W stropie zamontowane były 2 peryskopy do obserwacji terenu.

Składowanie środków ochrony roślin w mogilniku w Olchowcach rozpoczęto w 1979 roku. Dwa lata później w schronie wybuchł pożar. W roku 1993 poprawiono zamurowania oraz zasypano schron ziemią. Mogilnik opróżniono z chemikaliów w dniach 20-25.06.2001. Łącznie znajdowało się tam 15,64 ton środków ochrony roślin. Po opróżnieniu obiekt został ponownie zamurowany i zasypany ziemią, tak, że obecnie jest zupełnie niewidoczny[8].

Lokalizacja schronu 08-OL-15. Aktualnie jest on całkowicie zasypany i niewidoczny. Stan z 2014 roku. Fot. M. Kozdrój

Szkodliwość środków ochrony roślin

W opisanych mogilnikach były przechowywane przede wszystkim pestycydy z grupy DDT oraz rtęciowe zaprawy roślinne. Toksyczny wpływ DDT na człowieka dotyczy następujących układów w organizmie:

- układ nerwowy - powoduje jego nadpobudliwość

- zaburzenia równowagi hormonalnej poprzez zmniejszenie wydzielania testosteronu i zwiększenie poziomu estrogenu, przyczyniając się w ten sposób do zaburzenia rozrodczości

- narażenie kobiet na działanie DDT powoduje zaburzenia w rozwoju płodu

- powoduje powstawanie raka piersi, wątroby, trzustki oraz białaczki

- powoduje zmiany morfologiczne w wątrobie i nerkach

Dość istotną kwestią jest stabilność tego środka i jego metabolitów DDD i DDE - których trwałość może sięgać 60 lat. Ponadto środek ten kumuluje się w tkance tłuszczowej organizmu i może pozostawać tam przez wiele lat.

Drugi rodzaj toksycznych środków ochrony roślin, składowanych w mogilnikach, stanowiły rtęciowe zaprawy nasienne. Toksyczność rtęci jest bardzo wysoka, ponadto jest ona niezwykle trwała i nie ulega rozpadowi na nieszkodliwe związki oraz wykazuje kumulację w organizmach. Związki rtęci wykazują toksyczne działanie przede wszystkim na układ nerwowy, jak również na układy rozrodczy, krążenia, szkieletowy, immunologiczny i moczowy, prowadząc do uszkodzenia organów oraz zaburzenia równowagi hormonalnej, skutkujące wieloma chorobami[9]. W 1972 roku w Iraku doszło do katastrofalnego zatrucia przez spożycie ziaren zbóż przeznaczonych do siewu, zaprawionych rtęciowymi zaprawami nasiennymi. Wskutek tego zatrucia zmarło ponad 450 osób[10].

Szkodliwość środków ochrony roślin dotyczy także organizmów zwierzęcych. W wyniku działania DDT znacznie zmniejszyła się populacja pewnych gatunków ptaków. Środki rtęciowe przedostawały się do wód rzek i mórz, zatruwając ryby, które były potem spożywane przez ludzi.

Po poznaniu toksycznego działania środków ochrony roślin opisanych powyżej, w wielu krajach, w tym w Polsce, zakazano ich używania.

Niech powyższe opracowanie będzie ostrzeżeniem przed próbą zwiedzania schronów, które były wykorzystane do składowania toksycznych środków ochrony roślin - i dokonywania tego bez odpowiednich środków ochrony indywidualnej (masek z filtrem węglowym i odzieży ochronnej). Z uwagi na zdolność kumulowania się tych toksyn w organizmie, nawet jeśli nie dojdzie do natychmiastowego zatrucia, to skutki mogą być bardziej dalekosiężne. Tym bardziej nie należy usuwać zamurowań otworów w tych schronach, w których stanowią zabezpieczenie przed ekspozycją na pozostałości owych niemożliwych do usunięcia środków, którymi nasiąkły ściany i posadzki schronów.

[1] System Integracji Danych o Mogilnikach, https://cbdgportal.pgi.gov.pl/mogilniki/, (dostęp 19.03.2020).

[2] I. Skoczko, Składowiska przeterminowanych środków ochrony roślin na terenie województwa podlaskiego, https://docplayer.pl/10062570-Skladowiska-przeterminowanych-srodkow-ochrony-roslin-na-terenie-wojewodztwa-podlaskiego.html, (dostęp 19.03.2020).

[3] System Integracji... op.cit.

[4] T. Wesołowski, Linia Mołotowa. Sowieckie fortyfikacje graniczne z lat 1940-1941 na przykładzie 62 Brzeskiego Rejonu Umocnionego, Białystok 2001.

[5] R. Bujko, Ł. Kozdrój, M. Kozdrój, A. Świtalska, 66 Osowiecki rejon umocniony. 1940-1941. Część północna, Grajewo 2018, s. 303.

[6] Raport końcowy z wykonania zadania: “Unieszkodliwienie części zawartości mogilnika przeterminowanych i wycofanych z obrotu środków ochrony roślin oraz innych substancji trujących składowanych w miejscowości Wąsosz, powiat Grajewo”, Warszawa 2001.

[7] Grupa Badawcza Kriepost, Linia Mołotowa - 66 Osowiecki Rejon Umocniony - Poterna pomiędzy schronami, https://www.youtube.com/watch?v=p62pdypB2e0, (dostęp 19.03.2020)

[8] System Integracji... op.cit.

[9] Wpływ związków rtęci na organizm człowieka, [w:] Farmacja Współczesna 2016; s. 210-216

[10] Wikipedia, Rtęcica, https://pl.wikipedia.org/wiki/Rt%C4%99cica, (dostęp 19.03.2020).

Improwizowany pancerz, czyli „Ersatz RZ-39”.

Maksym Juszczenko – org. „KiUR”

Tłumaczenie: Piotr Tymiński - Grupa Badawcza Kriepost

W radzieckich fortyfikacjach stałych „Linii Mołotowa” dla strzelnic obrony wejścia opracowano i przyjęto na wyposażenie pancerz wz. 1939 o symbolu RZ-39. Stanowił on rozwinięcie wcześniejszego modelu RZ-31, stosowanego masowo w tysiącach schronów na „Linii Stalina”. Elementem, różniącym oba rozwiązania, był przede wszystkim nieduży pancerz skrzyniowy z występami przeciwrykoszetowymi, który zastosowano w RZ-39. W pancerzu RZ-31 takiego elementu w ogóle nie było. Sama osłona pozostała niemalże w niezmienionej postaci – była to odchylana w dół i umocowana na osi niewielka płyta pancerna, zakrywająca otwór strzelniczy. Po drugie, elementem charakterystycznym stał się mechanizm blokady klapy, który zamiast prostej zapadki z RZ-31 został zastąpiony masywną osią z wycięciem, obracaną za pomocą dźwigni. Pancerz skrzyniowy oraz rama osłony wraz z kotwami osadzano w niszy technologicznej, przygotowanej po wewnętrznej stronie otworu strzelniczego, którą po montażu zalewano betonem.

Pomimo faktu, iż pancerz RZ-39 został przyjęty na wyposażenie, przemysł nie zdążył uruchomić produkcji seryjnej. Najwyraźniej fabryki, które nie nadążały z produkcją planowych ilości zestawów fortecznych dla wyposażenia schronów bojowych (zestawy Ł-17, DOT-4, NPS-3, PZ-39) nie były w stanie przekierować personelu oraz mocy produkcyjnych do produkcji drugorzędnego typu pancerza. Pewna ilość pancerzy RZ-39 została jednak wyprodukowana (najwyraźniej w małej serii i niewykluczone, że już w czasie wojny niemiecko-radzieckiej), ponieważ na terytorium Rosji kilka ich egzemplarzy zachowało się na byłych poligonach wojskowych i doświadczalnych, gdzie zamontowano je w eksperymentalnych obiektach fortyfikacyjnych pod Moskwą i Sankt Petersburgiem. Jednakże przed rozpoczęciem działań wojennych w czerwcu 1941 roku pancerze RZ-39 nie były dostarczane do rejonów umocnionych. Na chwilę obecną na całej „Linii Mołotowa” nie odnaleziono ani jednego takiego pancerza, jak również nie jest znany ani jeden przypadek odkrycia choćby śladów jego zainstalowania. Nie ma ich również na archiwalnych zdjęciach fortyfikacji, zrobionych podczas wojny.

W efekcie braku dostaw umocnienia stałe powitały pierwsze boje, ziejąc niemałymi, niczym nieosłoniętymi otworami w przelotniach i zaułkach wejść do schronów bojowych. Nie ulega wątpliwości, iż podejmowano rozmaite próby prowizorycznego zabezpieczenia otworów strzelniczych, na przykład za pomocą grubych desek, worków z piaskiem i innych środków, tak samo, jak robiono to w nieukończonych schronach w przypadku „okien technologicznych” dla podstawowych zestawów pancerzy, kiedy to dowództwo żądało doprowadzenia ich do gotowości bojowej przy zastosowaniu uzbrojenia polowego.

W 2004 roku w jednej z półkaponier „Linii Mołotowa” na Strumiłowskim Rejonie umocnionym odkryto, jak się wydaje, jedną z takich zaimprowizowanych osłon strzelnicy obrony wejścia. W niszę technologiczną, przeznaczoną do montażu pancerza RZ-39, wstawiono dwa żelazne arkusze, stosowane zwykle do osłony ścian i sufitu obiektu przed odłamkami. Zainstalowane obok siebie, tworzyły parę skrzydeł, zasłaniających otwór strzelniczy. Sposób mocowania dolnej części arkuszy pozostaje niewiadomą – najpewniej podpierano je drewnianą belką, zabezpieczano kamieniami lub po prostu ziemią. Prawdopodobnie istniała możliwość odsuwania ich na boki, aby „skrzydła” odsłaniały ambrazurę i umożliwiały prowadzenia ognia. Tego typu improwizacja, ze względu na niewielką grubość niepancernej stali, wynoszącą około 5 mm, mogła zapewnić ochronę najwyżej przed niewielkimi odłamkami, odległą falą uderzeniową czy pociskami, wystrzelonymi z dużej odległości. Uszkodzenia skrzydeł wyraźnie świadczą o tym, iż nie spełniały one zadania ochrony strzelnicy.

Niestety, opisywany egzemplarz pozostał już tylko na zdjęciach, wycięty przez zbieraczy złomu, których działania poczyniły szkody w niemalże wszystkich obiektach fortyfikacyjnych.

„Ersatz” pancerza RZ-39 – widok od frontu. Fot. M. Juszczenko

„Ersatz” pancerza RZ-39 – widok z wnętrza schronu. Fot. M. Juszczenko

Zamknięta klapka pancerza RZ-39. Sankt Petersburg. Fot. E. Umanets

Pancerz RZ-39 od zewnątrz. Sankt Petersburg. Fot. E. Umanets

Przykład montowania pancerza RZ-39 w schronie obserwacyjnym. Na odcinkach Linii Mołotowa zbadanych przez GB Kriepost nie ujawniono ani jednego przypadku zamontowanego pancerza RZ-39. Rys. Ł. Kozdrój

Przekrój pancerza RZ-39. Rys. R. Bujko

Jak to ze schronem było... cz. 4

Jan Kułak – Grupa Badawcza Kriepost

HISTORIA OBIEKTU 68-HM-01 – Prace renowacyjne i montażowe we wnętrzu schronu

Główna pompa wody – renowacja

W trakcie biesiady z przyjaciółmi uzyskano mglistą informację o radzieckiej pompie zainstalowanej w studni na pastwisku, która służyła do pojenia krów. Po nitce do kłębka udało się dotrzeć do obecnego właściciela tego terenu. Na pytanie, czy wie coś o tym urządzeniu, bez wahania stwierdził, iż jego ojciec jest zbieraczem wszelkich gratów i obecnie pompa leży w jakiejś szopie na terenie gospodarstwa. Odnalazł ten eksponat i przesłał foto, na podstawie którego udało się potwierdzić pochodzenie pompy. Ponieważ właściciel, pan Piotr, jest miłośnikiem lokalnej historii, nie było potrzeby przekonywania o celowości przekazania tego eksponatu na wyposażenie schronu. Okazało się, że pompa jest kompletna i poza niewielką przeróbką (zagięta rurka z haczykiem do zawieszania wiadra) jest zachowana w oryginalnym stanie.

Pompa z rurką do zawieszania wiadra. Fot. J. Kułak

W trakcie demontażu urządzenia stwierdzono obecność dużej ilości rdzy i piasku w cylindrze pompy. Należało użyć odpowiednich zabiegów i narzędzi do wymontowania poszczególnych części. Wielokrotne użycie preparatu odrdzewiającego na przemian z płomieniem palnika gazowego umożliwiło wyjęcie tłoka i sworznia. W ten sam sposób udało się obluzować wszystkie złącza gwintowane.

Elementy pompy po demontażu. Fot. J. Kułak

Jest to pompa tłokowa dwustronnego działania. Dźwignia pompy za pośrednictwem sworznia, ramienia i korbowodu porusza tłok w cylindrze. Uszczelnieniem tłoka są dwa żeliwne pierścienie. Pompa jest wyposażona w cztery mosiężne zawory, głowicę zaworów, głowicę tłoka, dwa korki spustowe, korek rewizyjny, króciec ssący i wylotowy. Sworzeń korbowodu jest uszczelniony sznurem łojowym wraz z tuleją dociskową.

W ramach renowacji wszystkie elementy pompy zostały wypiaskowane, a zawory dotarte pastą do zaworów. Dorobiono uszczelki gumowe pod obie głowice oraz króciec wlotowy i wylotowy. Rurkę do zawieszania wiadra zastąpiono dorobionym króćcem wylotowym.

Elementy pompy po usunięciu korozji

Po zmontowaniu pompa została pomalowana i zamontowana we właściwym miejscu, wykorzystując otwór technologiczny do przeprowadzenia rury zasysającej wodę.

Pompa zamontowana w izbie dowodzenia. Fot. J. Kułak

Rurę zasysającą poprowadzono do studni która przedtem była wyposażona w cembrowinę żeliwną i zakryta stalową klapą, dorobioną według oryginału.

Rura z zaworem zwrotnym zamontowana w studni. Fot. J. Kułak

Pokrywa studni. Fot. J. Kułak

Drzwi pancerne – renowacja

W trakcie badań terenowych Grupy Badawczej Kriepost oraz podczas licznych rozmów ze społecznością lokalną uzyskano informację o drzwiach pancernych, zamontowanych w nieużytkowanej już piwnicy. Udało się dotrzeć do właściciela tej budowli i bez większych oporów przekonać go do zasadności przekazania tego eksponatu na szczytny cel. Niezwłocznie zorganizowano ekspedycję, mającą na celu pozyskanie owych drzwi. Przy użyciu specjalistycznego sprzętu udało się to zadanie wykonać. Niestety nie odzyskano framugi drzwi. Prawdopodobnie do zabetonowania framugi użyto radzieckiego cementu i podobnie jak w schronach, pozostanie tam już na wieki. Foto tych drzwi jest zamieszczone w pierwszym artykule tego cyklu. Na podstawie szczegółowych pomiarów udało się odtworzyć framugę drzwi, zgodną z oryginałem.

Odtworzona framuga drzwi pancernych. Fot. J. Kułak

Drzwi zostały dokładnie oczyszczone i zabezpieczone podkładem gruntującym. Odzyskano również sworznie zawiasów i trzpienie blokujące sworznie.

Czyszczenie drzwi i odzyskanie sworzni. Fot. J. Kułak

Zabezpieczenie antykorozyjne. Fot. J. Kułak

Osadzony sworzeń, zabezpieczony trzpieniem blokującym. Fot. J. Kułak

Zostały dorobione dwie zasuwy i trzy rygle wewnętrzne wzorowane na oryginale.

Dorobiona zasuwa. Fot. J. Kułak

Zachowany oryginalny rygiel. Fot. J. Kułak

Udało się również dopasować gumową uszczelkę i dorobić kątowniki mocujące.

Mocowanie uszczelki drzwi. Fot. J. Kułak

We wcześniej oczyszczonym otworze technologicznym zamontowano framugę, uzupełniono ubytki betonu i wykonano brakujący próg.

Zamontowana framuga i zabetonowany próg. Fot. J. Kułak

Przy wejściu do przelotni w otworach technologicznych zabetonowano kotwy, służące do montażu kraty. Po malowaniu kompletne drzwi pancerne zostały zamontowane, a wejście do przelotni zabezpieczone oryginalną kratą przeciwszturmową.

Zamknięte drzwi pancerne. Fot. J. Kułak

Schron zabezpieczony kratą przeciwszturmową. Fot. J. Kułak

Obecnie schron jest zabezpieczony przed dostępem osób niepożądanych. Zwiedzanie obiektu jest możliwe wyłącznie z przewodnikiem. Kontakt: Jan tel. 607 192 445

Framugi drzwi międzyizbowych i klapy zrzutni łusek – renowacja

Elementy wyposażenia schronów, takie jak drzwi i klapy zrzutni łusek, w okresie powojennym były powszechnie demontowane przez społeczność lokalną. Wykorzystywane były w bardzo różny sposób. Drzwi zamontowane w oborze lub w piwnicy były bardzo trwałym i praktycznym wyposażeniem. Bardzo często z pojedynczych lub zespolonych drzwi robiono prowizoryczne pługi do odśnieżania. Zdarzyła się również krajzega wykonana na ramie framugi drzwi. Klapy zrzutni łusek montowano w piwnicznych okienkach lub jako pokrywa szamba. Zastanawiam się czy ich obecnych właścicieli posądzać o sabotaż, czy też raczej docenić ich działanie. W ostatecznym rozrachunku przedmioty te zostały uratowane przed bezpowrotnym zniszczeniem. Często to, co można odnaleźć u społeczności lokalnej, jest już w tragicznym stanie, ale przy odpowiednim działaniu udaje się wiele odtworzyć.

Bardzo skorodowana klapa zrzutni łusek w piwnicznym okienku. Fot. J. Kułak

Framuga klapy zrzutni łusek po oczyszczeniu. Fot. J. Kułak

Bywa, że czasem trzeba coś uciąć lub dorobić, aby przywrócić dany eksponat do pierwotnego stanu. W tym wypadku odtworzono zawiasy przy framugach drzwi, które wcześniej zostały usunięte.

Dorobione zawiasy drzwi. Fot. J. Kułak

Przyspawane zawiasy drzwi. Fot. J. Kułak

Rygle w klapie zrzutni łusek zostały rozmontowane i oczyszczone. Ciekawostką jest uszczelnienie sworznia rygla sznurem łojowym. Zapobiegało ono wydostawaniu się gazów prochowych ze zbiornika zrzutni łusek. Na obwodzie klapy była również zamontowana gumowa uszczelka.

Sworzeń rygla z uszczelnieniem. Fot. J. Kułak

Uszczelka klapy. Fot. J. Kułak

Oczyszczone i zabezpieczone antykorozyjnie elementy klapy zamontowano w posadzce izby bojowej. Dorobiono również klucz do zamykania rygla.

Framuga klapy przygotowana do zabetonowania. Fot. J. Kułak

Klapa zrzutni łusek z kluczem. Fot. J. Kułak

Framugi drzwi zostały wypiaskowane, pomalowane, osadzone w otworach i zabetonowane

Framugi przygotowane do montażu. Fot. J. Kułak

Framugi po zabetonowaniu. Cdn. Fot. J. Kułak

Punkt Oporu Akmenynai, półkaponiera (OPPK) 48-AK-05

Kestutis Jankus – Grupa Badawcza Kriepost

Tłumaczenie: Piotr Tymiński - Grupa Badawcza Kriepost

Publikowany fragment jest częścią artykułu, napisanego przez autora dla Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. Informacje historyczne, oparte na materiale wspomnieniowym, pochodzą od pana Jonasa Valinčiusa, wychowanego i przez lata zamieszkałego w Akmenynai, który zachował w pamięci wiele informacji, pochodzących od jego rodziców.

Po 1940 roku, podczas sowieckiej okupacji Litwy, podjęto decyzję o budowie rejonów umocnionych. Pod koniec 1940 roku wykonano rozpoznanie terenu, a następnie, po licznych korektach przeprowadzonych rok później, budowa ruszyła na wiosnę 1941 roku. W ostatecznym planie umocnień na terytorium Litwy przewidziano utworzenie czterech rejonów umocnionych: 46 Telszańskiego RU, 42 Szawelskiego RU, 44 Kowieńskiego RU i 48 Olickiego RU[1].

W zależności od szerokości frontu danego rejonu umocnionego wznoszono różną liczbę węzłów obrony, w których, zależnie od znaczenia poszczególnych stref, rozpatrywanego pod różnymi kątami, przewidziano średnio od 3 do 5 punktów oporu. Węzeł obrony posiadał średnio od 6 do 10 km szerokości przy głębokości obrony od 5 do 10 km, zależnie od charakterystyki terenu[2]. W jednym punkcie oporu przewidywano wzniesienie średnio 15-20 żelazobetonowych konstrukcji, co daje wyobrażenie o nasyceniu obszaru obiektami obronnymi.

Półkaponiera 48-AK-05. Rok 2020. Fot. K. Jankus

Opisywany obiekt wchodzi w skład punktu oporu Akmenynai. Węzły oporu i punkty oporu posiadały własną numerację, np. „3-ci punkt oporu 1-go węzła oporu”, jednakże w dokumentach archiwalnych nie zawsze wskazywano nazwę pobliskiej wsi czy regionu. W związku z brakiem dostępnych materiałów źródłowych nie jest do końca jasne czy obszar ten należy zaliczyć do 44 Kowieńskiego RU, czy do 48 Olickiego RU. Bazując na zgromadzonych danych, według wszelkiego prawdopodobieństwa można dziś założyć, iż rejon ten znajdował się w gestii 44 Kowieńskiego RU.

Schron bojowy to dwukondygnacyjna półkaponiera broni przeciwpancernej i maszynowej z izbą bojową na ciężki karabin maszynowy w orylonie. Dla tego typu schronów Rosjanie używali określenia OPPK i taka właśnie nazwa widnieje w katalogu konstrukcji typowych, sporządzonym przez biuro konstrukcyjne Głównego Zarządu Wojsk Inżynieryjnych. Numer projektu w katalogu to N58[3]. Obiekt tego typu przewidziany był do uzbrojenia w zestaw forteczny DOT-4 (45 mm armata ppanc wz. 1934 z celownikiem optycznym KT-1, sprzężona z 7,62 mm ciężkim karabinem maszynowym DS wz. 1939) oraz dwa zestawy NPS-3 (ciężki karabin maszynowy 7.62 mm wz. 1910/1930 Maksim). Każdy zestaw posiadał własną izbę bojową. Uzbrojenie kompletował ręczny karabin maszynowy DT (czołgowy) kalibru 7,62 mm w pancerzu PZ-39, stanowiący obronę wejścia. Obiekt był całkowicie gazoszczelny i miał być wyposażony w system filtrowentylacyjny, własne zasilanie za pomocą generatora, sprzęt łączności i obserwacji, magazyn amunicji, urządzenia sanitarne, własne ujęcie wody i pomieszczenia do odpoczynku załogi. Jednakże z powodu późnego rozpoczęcia prac budowlanych poza wzniesieniem surowego obiektu nie wykonano żadnych prac wyposażeniowych. W chwili wybuchu wojny z Niemcami konstrukcja była zaledwie wybetonowana, a mimo to została wykorzystana w boju.

Półkaponiera 48-AK-05. Schemat górnej kondygnacji z naniesionym docelowym wyposażeniem i uzbrojeniem. Rys. Ł. Kozdrój

Podczas wizji lokalnej w kwietniu 2020 roku, dzięki zaplanowanemu wcześniej spotkaniu z Jonasem Valinčiusem (ur. 1960), udało mi się zgromadzić sporo informacji. Jonas Valinčius urodził się i wychował we wsi Akmenynai, gdzie obecnie mieszka jeszcze jego ojciec. Mój rozmówca wymienił kilka szczegółów, dowodzących autentyczności historii schronu bojowego, bowiem nawet w okresie sowieckim obiekt wyglądał nieco inaczej. Większość informacji dotyczących wydarzeń 1941 roku Jonas zebrał od swych rodziców, zachowując je na szczęście w pamięci, a potem utrwalając w formie zapisów. Poniższe informacje bazują na relacji Jonasa Valinčiusa i zachowanych wspomnieniach jego rodziców, jak również opierają się na pracach Grupy Badawczej Kriepost, prowadzonych w różnych rejonach Linii Mołotowa, a w szczególności na punkcie oporu Akmenynai w kwietniu 2010 roku i kwietniu 2020 roku. Występująca w tekście numeracja obiektu (48-AK-05) pochodzi z bazy danych obiektów Linii Mołotowa Grupy Badawczej Kriepost. Pierwszy człon jest numerem rejonu umocnionego (w tym przypadku to 48 Olicki RU – w 2010 roku dokładna granica podziału pomiędzy 48 Olickim i 44 Kowieńskim RU nie była znana, zatem jest to swego rodzaju „pamiątkowa” zaszłość), drugi człon to skrótowe oznaczenie nazwy punktu oporu (Akmenynai), zaś ostatni człon to numer kolejny schronu bojowego w ramach danego punktu oporu.

Przejdźmy zatem do historii. Żołnierze Armii Czerwonej zjechali do Akmenynai w okolicach kwietnia 1941 roku. Wkrótce rozpoczęły się prace budowlane. Zanim do nich przystąpiono, w miejscach wyznaczonych przez zespoły odpowiedzialne za rekonesans terenowy wbijano koły z numerycznym oznaczeniem danego obiektu. W późniejszej fazie inżynierowie otrzymywali wszelkie niezbędne informacje z przygotowanych zawczasu formularzy technicznych – typ schronu bojowego, uzbrojenie, azymut ognia itp. Wszystkie te dane były już dostępne na etapie rozpoznania w terenie. Następnie place budowy grodzono szczelnym płotem o wysokości kilku metrów tak, że nawet lokalni mieszkańcy nie wiedzieli, co dzieje się za ogrodzeniem. Przykładem może tu być relacja Ony Juškauskienė (ur. 1926 w Łoździejach), która o schronie bojowym budowanym w odległości 60 metrów od jej domu dowiedziała się dopiero po odwrocie Sowietów. Tymczasem inżynier wojskowy, kwaterujący na czas budowy w jej domu, twierdził przez cały czas, iż „wszystko, o czym ma pojęcie, to klecenie stodół i obór”. Do transportu materiałów budowlanych (drewna i kamieni) wykorzystywano często miejscową ludność. Stosunkowo dużą liczbę obiektów, wybudowanych w Akmenynai do wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej, Jonas Valinčius tłumaczy faktem, iż na poszczególne place budowy dowożono materiały przy użyciu ciężarówek. W wyrytych wykopach betonowano fundamenty, osadzano pręty i siatki zbrojeniowe, zbijano szalunki i wylewano mieszaninę betonu i kruszonego bazaltu i kamienia. Po rozpoczęciu procesu betonowania proces ten powinien przebiegać nieprzerwanie, bowiem w innym przypadku jakość obiektu jest niska i może obfitować w uszkodzenia powierzchni – tzw. raki, czyli puste przestrzenie. Wartym odnotowania jest również fakt, iż równolegle z budową schronów bojowych w punkcie oporu Akmenynai rozpoczęto także kopanie rowu przeciwczołgowego. Część, którą zdołano wykonać, nie przetrwała do naszych czasów, została bowiem zniwelowana podczas prac melioracyjnych prowadzonych za czasów ZSSR.

Opisywany obiekt jest cenniejszy historycznie niż inne schrony w Akmenynai. Powodem jest fakt, iż pomimo zakończenia betonowania około dwóch tygodni przed otwarciem frontu wschodniego, grupa czerwonoarmistów nie porzuciła stanowisk nawet po rozpoczęciu działań wojennych. Świadczy o tym nie tylko wygląd półkaponiery, lecz również przekazy rodziców Jonasa Valinčiusa. W wielu przypadkach, gdy niemieckie wojska podchodziły pod żelazobetonowe umocnienia, puste i niewykończone ambrazury schronów bojowych zatykano workami z piaskiem, zabijano deskami. Podobne przypadki są potwierdzone archiwalnymi zdjęciami, dokumentami i opowieściami miejscowych mieszkańców. Przygotowane w ten sposób improwizowane pozycje używano najczęściej jako stanowiska broni maszynowej. Opisywany schron bojowy nie jest tu wyjątkiem – właśnie w taki sposób Armia Czerwona opierała się nacierającemu Wehrmachtowi.

W przypadku naszej półkaponiery w walce z jej garnizonem Niemcy wykorzystali również działko 37 mm. Jego stanowisko znajdowało się w odległości około 550 metrów na południowy wschód od schronu, w pobliżu wiejskiej stodoły. Samo gospodarstwo nie przetrwało wojny, lecz przy okazji warto wspomnieć o fakcie, iż według słów Jonasa Valinčiusa na terenie tegoż gospodarstwa litewscy „żołnierze wyklęci” mieli po wojnie swój bunkier-kryjówkę. Na naszym schronie widać liczne ślady ostrzału z broni małokalibrowej oraz uszkodzenia po trafieniach pociskami większego kalibru. Kilka z nich to zapewne dzieło armaty 88 mm, a być może nawet cięższego działa. Nie zachowały się jednak dokładne relacje o użyciu artylerii ani jej lokalizacji. Nie jest również jasne na jakim etapie przeciwko garnizonowi półkaponiery użyto dział, bowiem według miejscowych mieszkańców z załogą z pewnością nie rozprawiono się pierwszego dnia wojny, lecz po 22 czerwca 1941 roku. Później, popołudniową porą (nie jest pewne czy był to 23, czy 24 czerwca) wykorzystano saperów. Relacje zebrane przez Jonasa Valinčiusa mówią o tym, iż ich działaniom przeszkodził ogień z innego schronu bojowego, położonego w odległości 650 metrów na północny wschód od półkaponiery (48-AK-09 na mapie Grupy Badawczej Kriepost). Do informacji tych należy jednak podejść z pewną dozą sceptycyzmu, gdyż obiekt ten nie ma „szram bitewnych”. Być może ogień prowadził strzelec ulokowany w pobliżu. Po uporaniu się z tymi kłopotami, niemieccy saperzy przedostali się na strop półkaponiery i opuścili ładunki wybuchowe przez otwór montażowy peryskopu (ani rura osłony, ani sam peryskop nie były zainstalowane). O działaniach pionierów szturmowych świadczą zniszczenia widoczne na suficie, które można obejrzeć od wewnątrz.

Uszkodzenia stropu powstałe przy eksplozji ładunków saperskich. Rok 2020. Fot. K. Jankus.

Nie wiadomo czy podczas szturmu użyto miotacza ognia, popularnej broni przy tego typu akcjach. Relacje mówią o tym, iż ocaleli żołnierze Armii Czerwonej usiłowali ratować się ucieczką i zostali zastrzeleni na miejscu. Po walce Niemcy rozkazali miejscowym zorganizowanie pochówku poległych. Sami nie chcieli trudzić się tym zajęciem, nakazali zatem pogrzebanie czerwonoarmistów zaznaczając, iż w przeciwnym razie wysadzą schron z ciałami zabitych pozostawionych wewnątrz. Takie sytuacje z pewnością się zdarzały – do dziś odnajduje się szczątki ludzkie, zagrzebane pod betonowymi gruzowiskami. Jonas Valinčius opowiada, iż wśród miejscowych, wyznaczonych do pochówku, był jego wuj. Niestety nie jest w stanie wskazać dokładnego miejsca, gdzie zakopano zwłoki. Wie tylko, iż było to w bezpośrednim sąsiedztwie schronu.

Po wojnie obiekt zakonserwowano, zamurowując wejście i otwory strzelnicze. Jak wspomina Jonas Valinčius, jako dziecko wraz z kolegami wykuł cegły i kamienie praktycznie ze wszystkich schronów w okolicy. Dziatwa wydłubała także pociski, które utkwiły w ścianach… Jeden z nich, wciąż wbity w ścianę, można oglądać do dziś.

Niemy świadek ostrzału podczas szturmu. Pocisk przeciwpancerny 37 mm w ścianie izby bojowej schronu. Rok 2010. Fot. M. Kozdrój

Półkaponiera na fotografii z lat 80. XX w. Fot. J. Valinčius

Półkaponiera na fotografii z lat 80. XX w. Stan przed utylizacją amunicji we wnętrzu schronu, dokonaną przez saperów w latach 90. XX w. Armia radziecka rozpoczęła konserwację schronu w latach 50. - kamienie i beton, widoczne w ambrazurach, sa pozostałościami po tych pracach. Fot. J. Valinčius

Półkaponiera na archiwalnym zdjęciu z Denkschrift über die russische Landesbefestigung, Berlin 1942. Zdjęcie zamieszczono dla zobrazowania skutków ostrzału z działka ppanc 37mm. Warto zauważyć, iż w memoriale podano błędnie lokalizację schronu, określając ją jako Uściług.

Później, w latach 1990-2000, we wnętrzu schronu litewska armia co najmniej czterokrotnie przeprowadzała utylizację amunicji. Podczas tych operacji konstrukcja, jak również jej historyczny autentyzm, zostały poważnie naruszone.

Schron bojowy prawdopodobnie spełniłby wymogi, niezbędne do zaklasyfikowania go jako obiekt chroniony. Półkaponiera przypomina o bojach jakie toczono w tym miejscu w pierwszych dniach kampanii na wschodzie. Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa jest również miejscem pochówku poległych żołnierzy, choć ostateczne potwierdzenie tego faktu wymagałoby przeprowadzenia badań archeologicznych. W ogólnym wymiarze schrony punktu oporu Akmenynai są wspomnieniem po czasach okupacji Litwy przez armię sowiecką i tego, do czego owa armia szykowała się na jej granicach.

Wnętrze półkaponiery 48-AK-05 zniszczone w wyniku utylizacji amunicji. Widoczne zniszczone ścianki działowe i zawalone międzystropy. Rok 2010. Fot. P. Tymiński

[1] VšĮ Karo Paveldo Centras, XX amžiaus fortifikacija Lietuvoje (projekto vadovas Vladimir Orlov), Kaunas 2008.

[2] Oberkommando des Heeres, Denkschrift über die russische Landesbefestigung, Berlin 1942, s.33.

[3] Альбом №5/40 типовых сооружений с основными габаритными и огневыми схемами для посадки на местности. ПКБ ГВИУ, 1940.

Obiekty, których już nie ma

Grupa Badawcza Kriepost

Rozpoczynamy nowy minicykl artykułów, wspominający obiekty, których dziś nie można już odwiedzić i obejrzeć. Pozostały po nich wyłącznie zdjęcia – jedyny ślad, pozwalający na udokumentowanie ich istnienia i jedyna możliwość zapoznania się z nimi dla tych, którzy nie zdążyli tego zrobić w czasach, gdy były dumnymi świadectwami żywej historii.

Wiele z nich przetrwało zawieruchy wojenne i nie przemógł ich nawet nieubłagany upływ czasu. Nie oparły się jednak temu, wobec czego bezbronne okazują się wszystkie świadectwa historii – ludzkiej niewiedzy i bezmyślności.

Schron pozorno-bojowy do ognia czołowego – 62 Brzeski Rejon Umocniony, punkt oporu Wólka Zamkowa

„Pozorniak” to jeden z najrzadszych obiektów Linii Mołotowa. Do tej pory wśród kilku tysięcy schronów naliczyliśmy 12 obiektów tego typu, wliczając te, które znajdują się poza granicami Polski – 6 obiektów pozornych do ognia czołowego oraz 6 obiektów pozornych do ognia bocznego[1]. Są w różnym stanie zachowania, kilka jest zniszczonych, a niektóre to już tylko smutne pozostałości. Schron w Wólce Zamkowej był chyba najlepszym obiektem tego typu, nadającym się do zwiedzania: nieźle zachowany, położony tuż przy drodze krajowej numer 62, był doskonale widoczny i łatwo dostępny, stanowiąc wdzięczny obiekt do fotografowania.

Fakt całkowitego zniszczenia schronu ujawniliśmy w kwietniu 2018 roku podczas wizyty w terenie. Obecnie w tym miejscu stoi suszarnia i silosy na zboże, należące do gospodarstwa rolnego znajdującego się pod drugiej stronie drogi.

Schron pozorno-bojowy do ognia czołowego. Rys. Ł. Kozdrój

Schron 62-WZ-09 w marcu 2009 roku. Wiosenna roślinność budzi się do życia. Fot. M. Świtalski

Wrzesień 2009. Listowie w pełnym rozkwicie. Nawet wtedy roślinność nie przeszkadzała w fotografowaniu. Fot. P. Tymiński

Wrzesień 2009. Schron 62-WZ-09 wdzięcznie pozuje z każdej strony. Fot. P. Tymiński

Kwiecień 2015. Ta sama strona, wszystkie drzewa w okolicy i w bezpośrednim sąsiedztwie schronu już wycięto. Fot. M. Kozdrój

Kwiecień 2015. Wokół schronu ślady spychacza. W tle – czający się zwiastun zagłady. Fot. M. Kozdrój

Kwiecień 2018. Na miejscu schronu 62-WZ-09 – silosy należące do sąsiedniego gospodarstwa rolnego. Nie przetrwają 80 lat jak „pozorniak” i nie trafią na łamy książek. Fot. A. Świtalska

[1] Szczegółowo schrony pozorne budowane na Linii Mołotowa opisujemy w naszej książce Fortyfikacje Łuku Białostockiego 1940-1941, Grajewo 2019, s. 495.

„Grodzieński Rejon Umocniony 1940-41”

Minirecenzja książki

Piotr Tymiński - Grupa Badawcza Kriepost

W marcu 2020 roku ukazała się długo oczekiwana książka autorstwa młodego białoruskiego historyka Dmitrija Liutika i ukraińskiej badaczki Mai Denisowej, zatytułowana „Grodzieński Rejon Umocniony 1940-41. Od Jaćwieży do Goniądza – kronika wydarzeń”. Książka została wydana w języku rosyjskim.

Osnową tej pracy i jej swoistym duchowym wzorem była inna książka, wydana w Zaporożu własnym nakładem przez Maję Denisową w 2014 roku pod tytułem „Od Jaćwieży do Goniądza” (inne jej wydanie, również z 2014 roku, nosiło tytuł „Bez wypowiedzenia wojny. Grodzieński Rejon Umocniony”). Data wydania może być tutaj nieco zwodnicza – by może bardziej właściwą datą byłby tu rok 2006, choć ze względu na masę czynników owoc wieloletniej pracy Majki ujrzał światło dzienne dopiero wiele lat później. Podstawą jej pracy były zapiski i materiały, zgromadzone przez jej męża, Iwana Denisowa, który w latach 1940-1941 służył w 142 samodzielnym batalionie budowlanym, skierowanym do prac przy wznoszeniu 68 Rejonu Umocnionego. Po śmierci męża Maja przez wiele lat uzupełniała zgromadzone przez niego informację, wyszukiwała żyjących weteranów i budowniczych i niczym ziarnko do ziarnka zbierała okruchy historii zapomnianych jednostek budowlanych, po których, jak sama wspominała, w większości nie pozostały nawet numery.

Któregoś dnia skromna książeczka Majki trafiła w ręce Dimy, na którym ogromne wrażenie wywarła ilość zgromadzonych i często nieznanych do tej pory faktów. I tak zrodził się pomysł współpracy i przygotowania zupełnie nowego, o wiele obszerniejszego wydania, wzbogaconego o fotografie z lat wojny i współczesne, mapy, diagramy, schematy schronów bojowych i pokaźny materiał archiwalny, do którego Maja w dawnym świecie bez internetu nie miała dostępu.

Nowe wydanie to zupełnie inna książka – 300 stron, ponad 100 fotografii, 40 map i schematów. Całość podzielona jest na kilka części:

- Część I traktuje o historii 68 Grodzieńskiego Rejonu Umocnionego, od jego prakoncepcji do etapu budowy, zawiera informacje o strukturze, dowództwie i garnizonach, 71 Zarządzie Robót i samym etapie wznoszenia umocnień. Informacje wzbogacone są ogromem danych archiwalnych, wspomnień, fotografii i map.

– Część II poświęcona jest Odcinkom Budowy i po kolei opisuje proces wznoszenia umocnień w ramach poszczególnych węzłów oporu. Także i tutaj mamy do dyspozycji bogaty wybór unikalnych wspomnień, zdjęć, tabel, zestawień, danych osobowych i map.

– Część III dotyczy przebiegu działań wojennych na obszarze rejonu umocnionego i obejmuje wszystkie jego etapy z podziałem na poszczególne węzły i punkty oporu, prezentuje „spojrzenie z drugiej strony”, opisuje pracę sztabów i przede wszystkim sam przebieg walk o schrony bojowe. Informacje wzbogacone są bogatym materiałem archiwalnym i wspomnieniowym oraz zdjęciami, w tym unikalnymi fotografiami z prywatnych kolekcji.

– Część IV poświęcona jest dalszym losom niektórych żołnierzy i oficerów 71 Zarządu Robót i 68 Grodzieńskiego RU i zawiera niezwykle ciekawy materiał wspomnieniowy.

Autorzy książki wykonali gigantyczną pracę, wykorzystując ogrom materiałów archiwalnych, jednocześnie nie zapominając o wymiarze czysto ludzkim, który w natłoku historycznych danych często umyka w tego typu wydawnictwach. Przedstawiony przez autorów unikalny materiał wspomnieniowy wart jest osobnej książki. Przy okazji, a może przede wszystkim, to książka prawdziwa. Nie unika tematów niewygodnych, takich, o których dziś nazbyt często zapomina się w wielu wydawnictwach za wschodnią granicą. To nie tylko dowód na wspaniałą wierność historycznej prawdzie, ale i odwagę, gdyż nie wszystkim dane jest żyć tam, gdzie bez obaw można mówić o niewygodnych faktach z historii.

W chwili obecnej książka Mai i Dimy jest najlepszą i najbardziej kompleksową pracą na temat 68 Grodzieńskiego Rejonu Umocnionego. Jedynym minusem jest fakt (smutny, acz oczywisty), iż wyszła w nakładzie prawdziwie kolekcjonerskim, co automatycznie sprawiło, że jest absolutnym białym krukiem.

Z wrodzonego braku skromności napomknę, iż mieliśmy swój skromny (skromny!) wkład w powstanie książki, dzieląc się wiedzą na temat części rejonu umocnionego po polskiej stronie granicy, za co autorzy podziękowali nam pięknie we wstępie. Wspomogłem Maję i Dimę roboczymi mapami, materiałem fotograficznym i analizami, pokaźny wkład pracy miał również Kestutis Jankus, a schematy schronów bojowych, zamieszczone w książce, są autorstwa Łukasza Kozdrója. Fakt, iż mogliśmy dołożyć swoją niewielką cegiełkę jest oczywiście efektem wieloletniej pracy wszystkich członków Grupy Badawczej Kriepost, bez której taka pomoc nie byłaby możliwa.

Maja, której dzisiaj nie ma już wśród nas, doczekała wydania książki, która jest nieśmiertelnym pomnikiem jej wytrwałych i wieloletnich badań. Dima, wykonawszy tytaniczną pracę, zgromadził ogrom materiału archiwalnego, opracował go i zredagował unikalny wolumin, który – mam szczerą nadzieję – będzie wstępem do jego długiej i wspaniałej kariery historyka.

Finalny raport z działań bojowych 293 Dywizji Piechoty za okres od 27 do 29 czerwca 1941[1].

Tłumaczenie: Piotr Tymiński - Grupa Badawcza Kriepost

293 Dywizja Piechoty

Wydz. Sztabu. Ia

3.7.1941.

1) Zadanie[2]

Wieczorem 26 czerwca z dowództwa sztabu do zadań specjalnych XXXV Korpusu
dywizja otrzymała radiotelefonem rozkaz oczyszczenia rejonu wciąż zajętego przez przeciwnika na północ od rubieży w dół rzeki Bug – Osłowo – Drohiczyn nad Bugiem, by po wykonaniu zadania pozostać w gotowości do dalszego przemieszczenia w kierunku wschodnim.

W momencie otrzymania tego rozkazu dywizja znajdowała się na zachód od rzeki Bug w rejonie Zabuże – Sarnaki – Świniarów – Horoszki Duże.

2) Przebieg działań bojowych

a) Celem wypełnienia postawionego zadania wzmocniony 511 pułk piechoty (1 batalion 512 pułku piechoty, 293 batalion saperów, 3 bateria 276 dywizjonu artylerii przeciwlotniczej, 2 bateria 293 dywizjonu przeciwpancernego) zostały postawione w stan gotowości bojowej w lesie 2 km na zachód od Radziwiłłówki celem wykonania ataku na zajęte przez przeciwnika schrony bojowe na północ i na północny wschód od Moszczony Królewskiej.

293 batalion rozpoznawczy zabezpieczał osłonę rejonu wyjściowego wzmocnionego 511 pułk piechoty od północy i północnego wschodu, znajdując się na linii dwór Wygoda – góra Sucholica – Sokóle i prowadził rozpoznanie do linii kolejowej stacja Nurzec – Moszczona Pańska.

b) 27.06 [3]

Do godziny 6.00 27 czerwca pododdziały 252 dywizji piechoty (2 batalion 461 pułku piechoty), działające w lesie 2 km na zachód od Radziwiłłówki, zostały zluzowane przez wzmocniony 511 pułk piechoty.

Jedna kompania 511 pułku piechoty p z przydzieloną jej 3 kompanią 293 batalionu saperów i operującą tam już 9 baterią 293 pułku artylerii zluzowała działające na przyczółku Fronołów pododdziały 2 batalionu 461 pułku piechoty. Grupie tej powierzono zadania ochrony mostu kolejowego na rzece Bug, położonego 1 km na północny zachód od Fronołowa.

Wywiad taktyczny, przeprowadzony siłami wzmocnionego 511 pułku piechoty, jak również doniesienia otrzymane od operującego tam wcześniej 2 batalionu 461 pułku piechoty oraz posiadane zdjęcia wywiadu lotniczego ukazały następujący obraz przeciwnika:

Obecność instalacji obronnych (betonowe schrony bojowe) w rejonie na północ od drogi Moszczona Królewska – Anusin.

Wieczorem 27 czerwca wzmocniony 511 pułk piechoty osiągnął siłami użytych 3 batalionów linię kolejową na zachód od rzeczki Moszczona. Na całym odcinku przeczesanym siłami pułku wykryto 14 betonowych schronów bojowych, z których 3 były zajęte przez przeciwnika, 2 nie były zajęte, a 9 było tylko częściowo ukończonych. Wywiad taktyczny, przeprowadzony siłami 511 wzmocnionego pułku piechoty, jak również rozpoznanie mobilne, dokonane przez dywizję 27 czerwca podczas marszruty przez Tonkiele, Drohiczyn nad Bugiem i Słochy Annopolskie, dokonane pod wieczór 27 czerwca, wykazały, iż w rejonie nieco na północ od Anusina znajdują się dwa schrony bojowe niewątpliwie zajęte przez nieprzyjaciela.

c) 28.06[4]

28 czerwca wzmocniony 511 pułk piechoty kontynuował ruch na zachód, głównie marszrutą po obu stronach drogi Anusin – Zajęczniki w celu osiągnięcia najpierw rzeczki Kamionka. Poruszający się na północ od niego 293 batalion rozpoznawczy dotarł do Siemiatycz, nie napotykając po drodze przeciwnika. Zajęte przez nieprzyjaciela schrony bojowe pod Anusinem piechota początkowo okrążyła i zabezpieczyła tak, iż wycofanie się z nich stało się niemożliwe, po czym zostały one ostatecznie zniszczone przez grupy saperskie wysadzające obiekty.

Jeszcze do południa okazało się, że w lesie nieco na zachód od rzeczki Kamionka znajduje się więcej schronów bojowych zajętych przez przeciwnika. Z tego względu dywizja podciągnęła przez Moszczonę Królewską do rzeczki Moszczona 512 pułk piechoty, który jeszcze 27 czerwca osiągnął lasy na północ od Radziwiłłówki, po czym użyła tego pułku do oczyszczenia okolicy na południe od Anusina i Słochów Annopolskich do północnego brzegu rzeki Bug. Pułkowi zwrócono jego 1 batalion, wcześniej przekazany dla wzmocnienia 511 pułku piechoty.

28 czerwca wzmocniony 511 pułk piechoty stosunkowo szybko osiągnął swój dzienny cel – rzeczki Szysia na odcinku Krupice – Ogrodniki (włącznie) i przeprowadził rozpoznanie taktyczne do linii Bujaki – Zajęczniki (zachodni skraj). W pasie działania tego pułku wykryto dość dużą liczbę częściowo nieukończonych betonowych schronów, jak również drewniane DZOT-y. Schrony zniszczono za pomocą ognia dział, zaś drewniane stanowiska bojowe spalono.

Na odcinku działania wzmocnionego 512 pułku piechoty, w północnej części lasu, nieco na zachód od rzeczki Kamionka wykryto 5 schronów bojowych zajętych przez przeciwnika, podczas gdy w tym samym czasie w rejonie na północ od rzeczki Kamionka obecności przeciwnika nie stwierdzono.

Początkowo zdobyciem tych schronów zajął się wzmocniony 1 batalion (1 batalion 512 pułku piechoty) za pomocą sił piechoty z użyciem ciężkich karabinów maszynowych i dział przeciwpancernych, a także przy udziale 88 mm działa przeciwlotniczego, które ogniem bezpośrednim ostrzelało jeden schron z odległości 70 m. Okazało się przy tym, że przy wykorzystaniu owych środków nie da się szybko podejść do schronu. Z tego względu podjęto decyzje o przejściu do wypróbowanej 27 czerwca, siłami 511 pułku piechoty, metody, a konkretnie do wysadzenia schronu siłami saperów. 28 czerwca schronów nie udało się jeszcze zająć.

Działań, podjętych do wieczora 27 czerwca, polegających na oczyszczeniu okolicy nie można było uznać za zakończone, ponieważ na odcinku drogi Zajęczniki – Drohiczyn nad Bugiem – Wólka Zamkowa odkryto jeszcze pewną liczbę stanowisk obronnych przeciwnika.

d) 29.06[5]

Z tego względu wieczorem 28 czerwca wzmocnionemu 511 pułkowi piechoty zostało postawione zadanie: 29 czerwca oczyścić rejon po obu stronach wymienionej drogi, nie wychodząc głównymi siłami na zachód od szlaku Sytki – Drohiczyn nad Bugiem i przy udziale zespołów wyburzeniowych zniszczyć schrony bojowe na zachód od swojego dziennego celu do linii Kłyżówka – Wólka Zamkowa.

Pułk był w stanie wypełnić to zadanie bez kontaktu z przeciwnikiem.

Ze względu na twardy opór garnizonów schronów bojowych w północnej części lasu na zachód od rzeczki Kamionka, a także z tego względu, iż w rejonie na południe od niego do rzeki Bug nie przeprowadzono jeszcze rozpoznania, wzmocniony 512 pułk piechoty był użyty 29 czerwca w taki sposób, iż najpierw powinien zająć od południa schrony w północnej części lasu, a następnie oczyścić swymi pododdziałami rejon do rzeki Bug.

W nocy z 28 na 29 czerwca rejon na zachód od rzeczki Kamionka został okrążony siłami 512 pułku piechoty od zachodu, północy i wschodu i przez 293 dywizjon przeciwpancerny od strony rzeki Bug od południa. Ponadto wycofaniu się przeciwnika na północ przeciwdziałał 3 batalion 511 pułku piechoty, osłaniający drogę na odcinku od Słochów Annopolskich do północno zachodniego skraju lasu na zachód od rzeczki Kamionka.

Te 5 schronów bojowych, zajęte przez przeciwnika i znajdujące się w północnej części lasu na zachód od rzeczki Kamionka, w dniu 29 czerwca zostało zniszczonych za pomocą ich wysadzenia. Podczas dalszego oczyszczania terenu, prowadzonego wzmocnionym 512 pułkiem piechoty w rejonie między drogą Anusin – Zajęczniki i północnym brzegiem rzeki Bug do linii (włącznie) Ogrodniki, obecności przeciwnika nie stwierdzono.

Obóz dla robotników, położony w lesie nieco na zachód od wsi Turna Mała, odnaleziono pusty. Wieś Turna Mała, oznaczona na mapach, już nie istnieje.

Do wieczora 29 czerwca wzmocniony 512 pułk piechoty zakończył swoją operacje oczyszczania terenu.

Tym samym zadanie dywizji zostało w pełni wykonane.

e) 30.06

W nocy z 29 na 30 czerwca siły dywizji użyte do operacji pozostały w rejonach, które osiągnęły.

Wczesnym rankiem 30 czerwca siły dywizji użyte wcześniej do operacji ruszyły marszem na wschód.

Wieczorem 30 czerwca dywizja ześrodkowała się w rejonie Wysokie Litewskie – Radziwiłłówka w celu dalszego przesuwania się na wschód.

f) Użycie przydzielonej baterii moździerzy.

Przydzielona i dostarczona do 28 czerwca bateria moździerzy nie została użyta ze względu na fakt, iż schrony bojowe zajęte przez przeciwnika położone były w lesie, co nie pozwalało prowadzić ostrzału z jej broni. Ostrzał innych schronów wymagałby zawrócenia pododdziałów piechoty, które już posunęły się na dalej zachód (do 2 km) i spowodowałoby znaczną stratę czasu.

g) Rejestracja wszystkich osób płci męskiej.

W ramach podjęcia kompleksowych i energicznych kroków sztab dywizji nakazał w dniu 29 czerwca przeprowadzenie w rejonie swojego działania rejestracji wszystkich osób płci męskiej w wieku od 17 do 60 lat, a następnie odesłanie ich na punkt zborny (fabryka na północ od stacji Siemiatycze). Decyzja ta została spowodowana faktem, iż znajdowano rosyjskich żołnierzy przebranych w ubrania cywilne. Zarejestrowane osoby (do wieczora 29 czerwca około 1500) zostały podzielone na zamieszkałych tam od dawna miejscowych i tych, wobec których były wątpliwości. Następnie wszystkie osoby, w przypadku których dowiedziono długiego przebywania w okolicy, zostały zwolnione 30 czerwca i 1 lipca. Około 500 Żydów czasowo zatrudniono w ramach obowiązku pracy (budowa peronu) na stacji Fronołów (wyładowywanie pododdziałów dywizji). Pozostałych, w tej liczbie oddzielnie trzymanych w tym obozie jeńców wojennych (13 oficerów, 142 żołnierzy) przejęło dowództwo sztabu do zadań specjalnych XXXV Korpusu (15 dywizyjna grupa żandarmerii polowej).

h) Straty własne.

W okresie działań bojowych dywizja poniosła następujące straty:

Poległych – 1 oficer i 6 żołnierzy

Rannych – 6 żołnierzy

3) Położenie i konstrukcja rosyjskich schronów bojowych na odcinku Moszczona Królewska – Drohiczyn nad Bugiem

a) Położenie

Stanowiska obronne ulokowane są się na zboczach pasma wzniesień, ciągnącego się ze wschodu na zachód na północ od rzeki Bug wzdłuż drogi Moszczona Królewska - Drohiczyn nad Bugiem. Rejon umocniony nie składa się z połączonych ze sobą obiektów, lecz z licznych pojedynczych schronów, rozmieszczonych schodkowo na różnej głębokości i kontrolujących całą tamtejszą okolicę do rzeki Bug. Ich położenie w każdym przypadku wybrano dobrze, niekiedy wręcz doskonale.

Obiekty to potężne betonowe schrony bojowe (granitowy beton wyższej jakości), z 2-3 ambrazurami, wyposażonymi w działa (5 cm) i ciężkie karabiny maszynowe. W ambrazurach działa i cekaemy umieszczone są w ruchomych pancernych kulistych jarzmach. Tym samym n nie ma potrzeby zakrywania ambrazur klapami. Lufy dział wystają poza pancerne jarzma, a tam, gdzie znajdują się ciężkie karabiny maszynowe, w jarzmach widoczne są tylko dwa przelotowe otwory. W jedne z nich wstawiona jest lufa cekaemu, w drugi – optyczny przyrząd celowniczy. Ambrazury schodkowo rozszerzają się na zewnątrz (pancerz stalowy grubości 60-70 cm). Często pod ambrazurami i przy wejściu znajdują się otwory do miotania z wnętrza granatów ręcznych. Obronę wejścia zapewnia ambrazura, znajdująca się w drzwiach wejściowych lub obok nich. Wejścia do schronów bojowych są zawsze położone od strony północnej. Oznacza to, iż zdobywać je należy od północy.

b) Rozmieszczenie pomieszczeń.[6]

Rozmieszczenie pomieszczeń zależy od typy schronu bojowego. Plan górnej kondygnacji schronu bojowego dla broni maszynowej – patrz schemat 2. Kolejne rysunki panoramiczne i plany – patrz schematy 3-10[7].

Całkowitą wysokość schronu bojowego ocenia się na 10-12 m, najczęściej spotyka się trzy kondygnacje. Na górnej kondygnacji rozmieszczone są pomieszczenia bojowe i obserwacyjne, na środkowej składowana jest amunicja, zaś najniższe pomieszczenia przeznaczone są wyłącznie do przebywania w nich. Piętra powiązane są ze sobą włazami, które zamykane są stalowymi lukami. Pod wejściem do schronu zawsze umieszczone jest wyjście awaryjne – biegnący pod kątem prostym szyb, wypełniony kamieniami lub piaskiem. Poprzez drzwi łączy się on z najniższą kondygnacją. Urządzenie elektryczne dla wytworzenia nadmiaru ciśnienia zapewnia napływ świeżego powietrza. Pod sufitem zawsze biegnie rura wentylacyjna, pokryta blachą.

c) Rozmiary.

Całkowite wymiary schronu bojowego wynoszą 10 x 10 m. Grubość ścian zewnętrznych to 1,50 m, są one zbrojone prętami o średnicy 10-15 mm. Element stropowy, zbrojony, ma grubość około 1,20 – 1,50 m, posiada szyny w kształcie litery „T” z numerem profilu „20”.

Beton jest bardzo twardy, zawiera bazaltowy tłuczeń. Grubość międzystropów 1,00 -1,20 m, zaś ścian działowych – 50 – 60 cm. Drzwi wejściowe z płyty stalowej o grubości 12 mm, drzwi wewnętrzne z płyty stalowej o grubości około 4 mm.

W porównaniu z naszymi rosyjskie schrony bojowe można prawdopodobnie uznać za równorzędne, a ich konstrukcję, ze względu na zastosowanie granitu, za mocniejszą.

d) Drewniane schrony bojowe.

Poza tymi betonowymi schronami, w głębi głównego pasa obrony rozlokowano mnogość prostych drewnianych obiektów dla ciężkich karabinów maszynowych i dział przeciwpancernych, z których większość była wyposażona w betonowe ambrazury.

e) Czołgi w roli stanowisk ogniowych.

Miejscami w ziemię wkopane są czołgi tak, że na powierzchni widoczna jest tylko obracająca się wieża z działem.

f) Ogólna liczba stanowisk ogniowych.

Na całym odcinku, przeczesanym przez siły dywizji, wykryto 165 stanowisk ogniowych, w tym 85 betonowych schronów bojowych, 74 drewnianych schronów i 6 okopanych czołgów.

15 betonowych schronów bojowych zdobyto w boju, pozostałe sprawdzono i albo wysadzono, albo ich wyposażenie uszkodzono tak, aby przez jakiś czas nie nadawały się do użycia bojowego. Drewniane stanowiska podpalono i w niektórych z nich zawalono stropy.

4) Budowa rejonu umocnionego.

Według zeznań jeńców, budowę rozpoczęto około rok wcześniej. Ani sam rejon umocniony, ani jego poszczególne obiekty bojowe nie były w pełni ukończone. Betonowe schrony stały odkryte w głębokich wykopach. Maskowania robót budowlanych nie zdjęto i wyschnięte brązowe krzewy już z daleka zdradzały lokalizację schronów. Sektory ognia DOT-ów nie były w pełni oczyszczone. Nie było możliwości prowadzenia dwustronnego ognia flankującego, ponieważ schrony albo nie były ukończone, albo w kaponierach nie było garnizonów. W efekcie w większości przypadków istniała możliwość przedostania się do ślepej ściany schronu (boczne ściany bez ambrazur) i tym sposobem jego stosunkowo szybkie zdobycie.

Nie ulega żadnej wątpliwości, iż przełamanie rejonu umocnionego po zakończeniu jego budowy wymagałoby licznych ofiar i zastosowania dział dużych kalibrów. Jak wspomniano, wyłącznie dzięki możliwości zbliżenia się do ślepych ścian schronów oraz temu, iż przeciwnik obsadził tylko niewielką ich liczbę, opanowanie całego rejonu umocnionego na tym odcinku odbyło się szybko i przy nieznacznych stratach.

5) Metody prowadzenia działań bojowych przeciwko betonowym schronom bojowym.

a) Atak siłami piechoty ze wsparciem dział przeciwlotniczych.

28 i 29 czerwca wzmocniony 1 batalion 512 pułku piechoty zajął jeden schron siłami piechoty przy wsparciu pojedynczych dział przeciwlotniczych. Meldunek dowódcy, majora Müllera, który do niedawna był sekretarzem przy sztabie generała piechoty przy Naczelnym Dowództwie Wojsk Lądowych, dodany jest w formie załącznika.

b) Skutki działania broni piechoty.

Skoncentrowany ogień ciężkiej broni piechoty (ciężkie karabiny maszynowe) był mało – lub całkowicie nieefektywny. Pomimo faktu, iż w wyniku ostrzału zostały zaklinowane pancerne jarzma ambrazur, działa i cekaemy przeciwnika i tak nie zamilkły. Poza tym, w większości przypadków owe zaklinowania można było ocenić dopiero po zajęciu schronu bojowego.

c) Ostrzał z lekkiej haubicy polowej.

Wieczorem 27 czerwca jeden z dwóch schronów (na północ od Anusina) został ostrzelany pociskami przeciwpancernymi z dział (lekka haubica polowa) z 6 i 7 baterii 293 pułku artylerii. Wykonano 16 strzałów ogniem bezpośrednim z odległości 500 m. Skutki działania tak nieznacznej ilości pocisków były praktycznie żadne, ponieważ ostrzeliwano granitowy beton wyższej jakości wzmacniany żelaznym zbrojeniem (z oczkami 12 cm) i o średnicy pręta 12 mm. Najgłębszy ślad po bezpośrednim trafieniu pociskiem wynosił 30 cm. Przy znacznie większym zużyciu amunicji beton zapewne stopniowo zacząłby się kruszyć.

d) Skutki działania ciężkiej haubicy polowej.

Ostrzału za pomocą ciężkiej haubicy polowej nie prowadzono, gdyż ze względu na ukształtowanie terenu nie było możliwości zajęcia ukrytego stanowiska dla prowadzenia ognia bezpośredniego.

e) Ostrzał działem przeciwlotniczym dużego kalibru (8,8 cm).

To jedyna możliwość, aby przebić ściany schronu bojowego, jednakże wyłącznie pod warunkiem otwarcia ognia z bliskiej odległości (ostrzał ambrazur z odległości 80-100 metrów). W ramach zbierania nowych doświadczeń zarejestrowano, iż część pocisków przy uderzeniu rykoszetowała z powrotem.

f) Ostrzał z moździerzy.

Będąca pod komendą przydzielona bateria moździerzy ze względu na wymienione powody – patrz rozdz. II pkt 6 – nie została użyta. Dowódca baterii kapitan dr. Graef osobiście obserwował przebieg działań mających na celu zdobycie schronów, osobiście zapoznał się z konstrukcją i wyposażeniem DOT-ów i doszedł do następującego wniosku:

Schrony bojowe z całą pewnością mogą ulec zniszczeniu w rezultacie ostrzału ciężkich moździerzy. W tym celu będzie potrzebne po 100 pocisków na każdy schron. Dowódca uważa, iż przy takiej liczbie pocisków 30 z nich trafi w górną warstwę nasypu i schron ulegnie zniszczeniu.

Podsumowując wnioski należy stwierdzić, że podczas ataku szturmowych grup saperskich (piechota i saperzy) na schrony bojowe przeciwnika w celu zneutralizowania ich garnizonów za wsparcie ogniowe i bezpieczeństwo działania tych grup odpowiada piechota i artyleria dywizji.

g) Działania bojowe grup saperskich i szturmowych.

Saperskie grupy szturmowe podchodziły do ślepej ściany schronu, podczas gdy wejść do schronów pilnowano za pomocą ręcznych karabinów maszynowych i miotaczy ognia w celu zapobieżenia próbom wypadów ze strony przeciwnika. Garnizony schronów toczyły walkę z tymi grupami obserwacyjnymi najczęściej przy użyciu broni, pistoletu i ręcznych granatów, które miotano z otworu w drzwiach wejściowych. Czasami używano też miotaczy ognia.

Prób organizowania wypadów przez przeciwnika nie było.

Ze stropu schronu – na który w większości przypadków trzeba było wspinać się po drabinie – po czym saperzy szpadlami usuwali maskowanie i szukali płyty ze stalowej blachy nad otworem wentylacyjnym. Po wysadzeniu tej płyty wiązką granatów spuszczali do otworu odbezpieczony granat, a następnie 6 ładunków z podpalonym krótkim sznurem Bickforda, które eksplodowały we wnętrzu DOT-a. Na skutek tego w pomieszczeniu pod otworem wentylacyjnym nie mógł już nikt przebywać, a wewnętrzne stalowe drzwi ulegały zniszczeniu. Następnie do otworu wlewano i podpalano łatwopalną ciecz, z dodatkiem benzyny celem uzyskania szybszego zapłonu.

Powstały w efekcie pożar sprawiał, iż na górnej kondygnacji nie mógł pozostać nikt żywy, to znaczy, iż nikt nie był w stanie obsługiwać działa i ciężkich karabinów maszynowych w ambrazurach. Na skutek użycia cieczy łatwopalnej zapalała się zgromadzona w schronie amunicja, tym samym zwiększając ilość duszących gazów. Żołnierze garnizonu, pozostali do tego momentu przy życiu (około 10-15 ludzi) wycofywali się na niższe kondygnacje. W celu ostatecznego zlikwidowania pozostałej przy życiu części garnizonu konieczne było wysadzanie schronu.

Rozmieszczenia materiału wybuchowego dokonywano w najbardziej odpowiednim do tego celu miejscu, a konkretnie przy wejściu. Stamtąd fala uderzeniowa mogła rozchodzić się po wewnętrznych pomieszczeniach DOT-a w sposób najbardziej efektywny. Waga materiałów wybuchowych wynosiła 70 – 150 kg. W rezultacie eksplozji całkowitemu zniszczeniu ulegało wejście i wyjście ewakuacyjne. Resztki garnizonu, tak naprawdę niekiedy pozostające jeszcze przy życiu, wyciągano potem z ruin. Pogięte w rezultacie detonacji stalowe drzwi niższych kondygnacji nie mogły być już domknięte i tak, dla przykładu, z jednego ze schronów wybiegł rosyjski żołnierz w masce przeciwgazowej i zginął na miejscu pod ogniem piechoty.

W pojedynczych przypadkach we wnętrzu schronu koniecznym było założenie dodatkowego ładunku wybuchowego, aby ostatecznie zlikwidować garnizon, wciąż jeszcze stawiający opór na niższych kondygnacjach.

6) Metody walki przeciwnika i przebieg przesłuchania jeńców.

a) Metody walki garnizonów przeciwnika.

Garnizonami zawsze dowodzili oficerowie. Oficerowie i żołnierze bronili się do ostatniej chwili. Zdarzało się, że nasi żołnierze wchodzący do schronów byli jeszcze ostrzeliwani. Dopiero przygnieceni gruzem, stalowymi płytami i trupami, żołnierze wzywali pomocy. Żądanie o oddania się do niewoli, przekazane przez tłumacza przed wysadzeniem schronu, pozostało bez odpowiedzi. Później z zeznań jeńców wyniknęło, iż żądanie to częściowo nie zostało dosłyszane.

b) Wynik przesłuchania jeńców.

i) Ukończone schrony bojowe zostały obsadzone około dziesięciu miesięcy wcześniej. Garnizony składały się z żołnierzy batalionów granicznych. Na odcinku Moszczona Królewska – Anusin zajmował stanowiska 17 batalion graniczny, podporządkowany dowództwu odcinka w Brześciu - zapewne 62 dywizji.

Garnizony schronów bojowych mieszkały w obozach w masywach leśnych i tylko w przypadku zagrożenia obsadzały DOT-y. Rodziny żonatych żołnierzy zamieszkiwały w sąsiednich wsiach. Z tego powodu wśród wziętych do niewoli w jednym z wysadzonych schronów znalazła się któregoś razu żona jednego z żołnierzy.

17 batalion graniczny składał się z żołnierzy różnych narodowości – większą część stanowili Rosjanie i Ukraińcy, była pewna ilość Mongołów.

ii) W każdym batalionie był politruk (kierownik polityczny)., do którego obowiązków należało wychowanie polityczne i dowodzenie batalionem. Według słuchów, w największym schronie bojowym na 4 dni przed atakiem znajdował się nawet jeden komisarz polityczny.

W jednym ze schronów w lesie na zachód od rzeczki Kamionka wzięto do niewoli politruka i zgodnie z rozkazem rozstrzelano. Ponieważ dowódca kompanii oddalił się, politruk ten przejął także wojskową komendę nad pięcioma schronami przeznaczonymi dla kompanii. Ustalono, że ów politruk (nazwiskiem Goriczew) był duszą oporu przeciwnika w tym rejonie. Zamknął garnizon jednego z DOT-ów, zaś garnizon schronu, w którym sam się znajdował, zmuszał do dalszej walki.

iii) Ów politruk, podobnie jak inni komisarze polityczni noszący na dolnej części rękawa czerwoną gwiazdę z wyszytym złotym sierpem, powiedział szeregowym, iż Niemcy wykłują im oczy, obetną uszy, a następnie zabiją.

Oficerowie najprawdopodobniej trzymali się twardo nie tyle z tychże względów, co z poczucia obowiązku. Wywarli wrażenie słabo wykształconych i byli nędznie odziani.

iv) Ogólne morale, wnioskując z zeznań, było niskie. W znalezionych, niewysłanych jeszcze listach, przewijały się głośne żale na niedostateczne wyżywienie. Jeden z oficerów, z niedawno mianowanych, narzeka w swoim liście na fakt, iż musi spać w jednym pomieszczeniu z szeregowymi, że ma niewielki autorytet i że sposób życia na miejscu nie ma w ogóle nic wspólnego z kulturą.

v) W jednych ze schronów na zachód od rzeczki Kamionka, wśród innych rzeczy, znaleziono tajne mapy z naniesionymi na nich DOT-ami, kierunkami ognia i danymi o uzbrojeniu schronów bojowych w rejonie na północ i na południe od Petrykowa (na południe od podmokłej okolicy nad rzeką Prypeć). Mapy te bezzwłocznie przekazano do sztabu 4 Armii.

Załączniki:

4 szkice

12 schematów[8]

/nieczytelny podpis/

Szkic 1

Szkic 2

Szkic 3

Szkic 4

Schemat 1

Schemat 2

Schemat 3

Schemat 4

Schemat 5

Schemat 6

Schemat 7

Schemat 8

Schemat 9

Schemat 10

[1] Źródło: NARA T315 R1929, zbiory Grupy Badawczej Kriepost.

[2] Na dokumencie ręczny dopisek „Szkic 1”.

[3] Na dokumencie ręczny dopisek „Szkic 2”.

[4] Na dokumencie ręczny dopisek „Szkic 3”.

[5] Na dokumencie ręczny dopisek „Szkic 4”.

[6] Na dokumencie ręczny dopisek „Schemat 2”.

[7] Na dokumencie ręczny dopisek „Schemat 3-10”.

[8] W dokumentacji zachowanej w NARA jest 10 schematów – przyp. tłum.

Kalendarium

Wspomnienia

Litwa 2010 – największy wyjazd Grupy Badawczej Kriepost

Kilkanaście lat temu niewiele wiedzieliśmy o zaawansowaniu radzieckich prac fortyfikacyjnych na terenie obecnej Litwy. Wiadomo było, że coś tam jest, jednocześnie wydawało się, że liczba wybudowanych schronów była znacząco mniejsza, niż na innych odcinkach Linii Mołotowa, położonych bardziej na południe.

Jesienią 2009 roku rozpoczęliśmy planowanie wyjazdu na Litwę.

Miały tam powstać 4 rejony umocnione. Były to, zaczynając od północy:

- 46 Telszański Rejon Umocniony

- 42 Szawelski Rejon Umocniony

- 44 Kowieński Rejon Umocniony

- 48 Olicki Rejon Umocniony

Ponieważ teren, ludzie, język i realia nie były nam znane, zapadła decyzja o rozpoznaniu obszaru położonego najbliżej Polski – to jest 48 Olickiego RU.

Zaczęło się rutynowe poszukiwanie informacji. W Internecie nie było za dużo na ten temat – chyba tylko jedna strona, ze zdawkowym opisem i kilkunastoma zdjęciami. Nawiązaliśmy też kontakt z Litwinami, zajmującymi się historią i fortyfikacjami. Niestety, niewiele to dało. Z analizy map wynikało, że schrony są już w lasach blisko Polski – i że może ich tam być dość dużo. W 2009 roku Nina i Snuffer robili rozpoznanie litewskich fortyfikacji. Swoimi doświadczeniami podzielił się też Paweł Winnicki. Wiosną 2010 roku mieliśmy już ogólny obraz sytuacji: czekała nas niezła zabawa.

Trzeba wiedzieć, kiedy ze sceny zejść - niepokonanym. Ania, Śruba i Snuffer - chwilowo pokonani. Fot. M. Świtalski

Wyjazd miał być dosyć długi , a ekipa liczna. Zebrało się łącznie 11 osób. Byli to zarówno ludzie ze stalowego rdzenia Krieposti, jak i członkowie dochodzący, a także jeden kolega spoza grupy. Nie mógł z nami jechać jedynie Tomek Zdanowicz, któremu przeszkodziły obowiązki rodzinne. Niestety, wkrótce z powodów życiowych musiał zawiesić współpracę z nami.

Termin akcji ustaliliśmy na pierwszy tydzień po Wielkanocy ‘2010. Przygotowaliśmy się solidnie. Nie zapomnieliśmy o ubezpieczeniach turystycznych i zdrowotnych, rozesłaliśmy listy do Straży Granicznej, Śruba zmontował mapę terenu w formacie A0, wszyscy załadowali radiostacje PMR, wzięliśmy nawet drukarkę. W tym okresie działaliśmy jako stowarzyszenie; spotkanie mogło zaowocować podjęciem cennych i roztropnych uchwał organizacji.

Ponieważ inwentaryzacja miała przebiegać w pobliżu granicy, za naszą bazę miało służyć gospodarstwo agroturystyczne w Berżnikach (www.agrojasia.pl).

Mapa wyprawy Grupy Badawczej Kriepost - Litwa 2010. Rys. R.Bujko

Spotkaliśmy się 10 kwietnia o godzinie 10 przed „Biedronką” w Augustowie. Był to ten ranek, gdy pod Smoleńskiem zginęła w katastrofie lotniczej polska delegacja. Oczywiście wstrząsnęło to nami; wieczorami słuchaliśmy informacji, rozmawialiśmy, śledziliśmy uroczystości pogrzebowe. W następnych dniach zdarzało się, że zaczepiali nas mieszkańcy Litwy, pytali, składali wyrazy współczucia.

A równocześnie robiliśmy swoje. Pogoda była wiosenna, słoneczna, wietrzna i rześka. Zameldowaliśmy się w Berżnikach, przegrupowaliśmy i ruszyliśmy na litewska stronę. Wykorzystywaliśmy najczęściej 4 samochody – sztab jeździł VW Caravelle, w eskorcie Łady Nivy, VW Turana i Suzuki Ignis.

Początek. Od lewej: Łukasz, Michał, Marcin K., Ania, Janek, Marcin D. Fot. R. Bujko

Zgodnie z planem przejechaliśmy pięknym leśnym duktem, przez zieloną granicę, do Kopciowa (Kapčiamiestis), w którym jest mogiła i pomnik Emilii Plater. Tam zameldowaliśmy się u litewskiej straży granicznej. Poruszanie się w pasie granicy litewsko-polskiej nie nastręcza żadnych problemów formalnych, ale myśmy zaczynali od lasów pod Białorusią - wypadało więc się przedstawić. Był to zresztą nasz jedyny kontakt z pogranicznikami.

Dotarliśmy szutrem przez wysokie lasy, wzdłuż jeziora Veisiejis na południe i zaczęliśmy. Zgodnie z ustaleniami, stosowaliśmy taktykę spalonej ziemi. Trzy ekipy rozpoznawały teren, a jedna była przeznaczona do inwentaryzacji i pomiarów, o ile się trafiał nieznany nam wcześniej typ schronu.

W lasach Litwy. Ania asystuje Marcinowi przy nieukończonym schronie. Fot. R. Bujko

Wieczorem na naszą bazę zawitał bezcenny gość – weteran badań Linii Mołotowa, Anatol Wap. Był to czas dyskusji i wymiany doświadczeń. Inne wieczory spędzaliśmy, jak to już utarło, na analizie zebranych danych, ich opracowaniu, korygowaniu zamierzeń na dalsze dni. I oczywiście, był czas na rozmowy połączone z wyrafinowaną konsumpcją.

Kolejne dni minęły szybko. Przesuwały się nam przed oczami lasy, jeziora, płaskie pola i hełmiaste wzgórza Litwy. Wioseczki, miasteczka, porzucone gospodarstwa i samotne krzyże na polach.

Były też miejsca i chwile, które zapamiętamy na zawsze.

Kaponiera 48-KP-06 znajduje się w północnym krańcu jeziora Dumblis, na pagórkowatej wysepce, otoczonej płytkim, bagnistym zalewem. Przygotowany na tą okoliczność Snuffer miał ze sobą jednoosobową radziecką wojskową desantówkę. Nadmuchaliśmy ją, a potem Śruba powiosłował przy pomocy czegoś, przypominającego paletki do ping-ponga. Przeciągnął za sobą liny, które ułatwiły następnym przeprawę. Schron miał nie tylko nietypowe położenie, ale i niespotykaną konstrukcję. Desant i zwymiarowanie obiektu zajęło nam pół dnia.

Janek wraca z wyspy. Asekurują go Snuffer i Śruba (na drugim brzegu). Fot. M. Świtalski

Dużo czasu spędziliśmy też przy grodzisku koło wsi Rudamina (pol. Urdomin). Powstało ono na stromym wzgórzu, dominującym nad okolicą. Z góry można było rozpoznać prawie cały punkt oporu, wybudowany wokół grodziska.

Piotr i Marcin na szczycie Rudaminos Piliakalnis. Fot. M. Świtalski

Niezapomniane było ostatnie popołudnie wyprawy na Litwę. Włóczyliśmy się wspólnie po falistych łąkach wsi Akmenynai (Kamień). Praca była skończona, wiosenne słońce rozleniwiało. Coś tam zjedliśmy, trochę fotografowaliśmy, powygłupialiśmy się. A potem – w promieniach nisko stojącego słońca – coś nam się zamajaczyło przy niedalekiej drodze. Prostą, szarawą linię. I wspólnie znaleźliśmy jeszcze schron obserwacyjny.

Maciek i Michał pod Kamieniem. Fot. M. Kozdrój

Przed wyjazdem mieliśmy wytypowane 22 miejsca do sprawdzenia. Znaleźliśmy ponad 100 schronów bojowych. Zmierzone zostało 5 konstrukcji, których nie mieliśmy do tej pory w katalogu. Dwa z nich Łukasz od razu narysował wieczorami.

Dla części Krieposti (Ania, Maciek, Janek, Łukasz, Marcin) to nie był jeszcze koniec atrakcji. Wracając do domów, zajechali jeszcze na trochę do Dziadka, do Hamulki. Przeczesali rejon wsi Chmielówka. Łukasz nie miał schronów dosyć, więc jeszcze w pociągu wykonał katalogowy schemat PDOT(m)-5.

Ostatni schron. Fot. P. Tymiński

Skład zespołu GB Kriepost – Litwa 10-16.04.2010 r. :

Michał Krajewski

Marcin Kozdrój (MAKT)

Piotr Tymiński (Snuffer)

Nina Tymińska (Nina)

Łukasz Kozdrój (Keck)

Anna Świtalska (AnnS)

Maciej Świtalski (Szwagier)

Jan Kułak (Dziadek)

Jarosław Gromek (Śruba)

Rafał Bujko (vonReuffen)

Marcin Dziedzic

Wszyscy uczestnicy pod schronem w Akmienynai. Od lewej: Marcin D., Michał, Ania, Maciek, Janek, Nina, Snuffer, Łukasz, Rafał, Marcin, Jarek. Fot. samodzielnie aparat P. Tymińskiego

0,